: လက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခတွေ အဆုံးသတ်ဖို့ အချိန်တန်ပြီ (ကမ္ဘာ့သမိုင်းသင်ခန်းစာနှင့် နှိုင်းယှဉ်ချက်)**

နေကောင်းကြရဲ့လားခင်ဗျာ။ ကျွန်တော်တို့ ဒီနေ့ ပြောသွားမယ့် အကြောင်းအရာက နည်းနည်းတော့ လေးနက်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့အားလုံးရဲ့ အနာဂတ်နဲ့ တိုက်ရိုက်သက်ဆိုင်နေတဲ့ "ငြိမ်းချမ်းရေး" အကြောင်းပါ။ အထူးသဖြင့် လူမျိုးစုလက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခတွေ၊ တော်လှန်ပုန်ကန်မှုတွေဟာ ဘာကြောင့် အဆုံးသတ်သင့်ပြီလဲဆိုတာကို ကျွန်တော်တို့ သမိုင်းအမြင်နဲ့ ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ဆွေးနွေးကြည့်ကြရအောင်။

### **၁။ သမိုင်းဆိုတာ သင်ခန်းစာယူဖို့ပါ**

ကမ္ဘာပေါ်မှာ ဘယ်နိုင်ငံမှ သေနတ်သံတွေကြားထဲမှာ ကြီးပွားလာတယ်ဆိုတာ မရှိပါဘူး။ ကျွန်တော်တို့ ကမ္ဘာ့သမိုင်းကို ပြန်ကြည့်ရင် ဥရောပဟာ တစ်ချိန်က စစ်မီးတွေ အတောက်လောင်ဆုံး နေရာပါ။ ဥပမာ- "နှစ် ၃၀ ကြာစစ်ပွဲ" (Thirty Years' War) လိုမျိုး ဘာသာရေး၊ လူမျိုးရေး အခြေခံတဲ့ စစ်ပွဲတွေကြောင့် ဥရောပတိုက်ဟာ ပြာပုံဖြစ်ခဲ့ဖူးပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ သူတို့ ဘာလုပ်ခဲ့ကြလဲ? ၁၆၄၈ ခုနှစ်မှာ **Westphalia ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်** ကို ချုပ်ဆိုပြီး "ငါတို့ တစ်ယောက်နဲ့တစ်ယောက် သတ်နေကြရင် အားလုံးသေကုန်တော့မယ်" ဆိုတာကို လက်ခံလိုက်ကြတယ်။ အဲ့ဒီအချိန်ကစပြီး နယ်မြေပိုင်းခြားသတ်မှတ်မှုနဲ့ အချုပ်အခြာအာဏာကို အပြန်အလှန် အသိအမှတ်ပြုရင်း အခုဆိုရင် ဥရောပဟာ ကမ္ဘာ့အချမ်းသာဆုံး ဖြစ်နေပါပြီ။

### **၂။ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်မှုရဲ့ အကန့်အသတ်**

တော်လှန်မှုဆိုတာ ရည်မှန်းချက်တစ်ခုအတွက် စခဲ့ကြတာ မှန်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ လက်နက်ကိုင်လမ်းစဉ်တစ်ခုတည်းနဲ့ နိုင်ငံတစ်ခုကို တည်ဆောက်လို့မရဘူးဆိုတာ ကျွန်တော်တို့ နားလည်ဖို့ လိုပါတယ်။

တောင်အာဖရိကကို ကြည့်ပါ။ နယ်လ်ဆင် မင်ဒဲလား (Nelson Mandela) ဟာ အသားအရောင်ခွဲခြားမှုကို လက်နက်ကိုင်ပြီး တော်လှန်ခဲ့ဖူးပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ သူနောက်ဆုံးမှာ ဘာကို ရွေးချယ်ခဲ့လဲ? **"ခွင့်လွှတ်ခြင်းနဲ့ ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေး" (Truth and Reconciliation)** ပါ။ သူသာ လက်စားချေတဲ့စစ်ပွဲကို ဆက်နွှဲနေမယ်ဆိုရင် ဒီနေ့ တောင်အာဖရိကဟာ အာဖရိကတိုက်ရဲ့ စီးပွားရေးအင်အားကြီးနိုင်ငံ ဖြစ်လာမှာ မဟုတ်ပါဘူး။

လက်နက်ကိုင်လမ်းစဉ်ရဲ့ အကန့်အသတ်နဲ့ တကယ့်အဖြေ (၅ မိနစ်စာ)

ကဲ... ကျွန်တော်တို့ အပိုင်း (၂) ကို နည်းနည်း အသေးစိတ် ထပ်ပြောကြရအောင်။ "လက်နက်ကိုင်တော်လှန်မှုရဲ့ အကန့်အသတ်" လို့ ပြောရင် တချို့က မေးနိုင်ပါတယ်။ "ဒါဆို မတရားတာကို ငြိမ်ခံနေရမှာလား" ပေါ့။ မဟုတ်ပါဘူးခင်ဗျာ။ တော်လှန်တယ်ဆိုတာ ဖိနှိပ်မှုကို တွန်းလှန်တာဖြစ်လို့ ဂုဏ်သိက္ခာရှိပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ကျွန်တော်တို့ သတိထားရမှာက "သေနတ်ဆိုတာ ဖျက်ဆီးဖို့ပဲ တတ်နိုင်တာ" ဆိုတဲ့ အချက်ပါ။

၁။ တည်ဆောက်ရေးနဲ့ ဖျက်ဆီးရေး (Destruction vs. Construction)

သေနတ်တစ်ချက် ဖောက်လိုက်ရင် အဆောက်အဦးတစ်ခု ပျက်စီးသွားမယ်၊ လူတစ်ယောက် သေသွားမယ်။ ဒါဟာ ဖျက်ဆီးတာပါ။ ဒါပေမဲ့ အဲ့ဒီနေရာမှာ ကျောင်းတစ်ကျောင်း ပြန်ဆောက်ဖို့၊ စနစ်တကျ အုပ်ချုပ်ရေးယန္တရားတစ်ခု လည်ပတ်ဖို့၊ စီးပွားရေး ပြန်တက်လာဖို့ကျတော့ သေနတ်က ဘာမှ လုပ်မပေးနိုင်တော့ဘူး။ ကမ္ဘာ့သမိုင်းမှာ ကြည့်ရင် လက်နက်ကိုင်ပြီး အာဏာရလာပေမဲ့ တိုင်းပြည်ကို ပြန်မတည်ဆောက်နိုင်လို့ ကျရှုံးသွားတဲ့ နိုင်ငံတွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ အာဖဂန်နစ္စတန်ကို ကြည့်မလား၊ အာဖရိကက နိုင်ငံတချို့ကို ကြည့်မလား။ လက်နက်ကိုင်လမ်းစဉ်ဟာ "ဖယ်ရှားဖို့" အတွက်ပဲ အလုပ်ဖြစ်ပြီး "တည်ဆောက်ဖို့" အတွက်ကျတော့ အကန့်အသတ် ရှိနေပါတယ်။

၂။ အမုန်းတရား သံသရာ (The Cycle of Revenge)

ဒါက တကယ့်ကို ကြောက်စရာကောင်းတဲ့ အချက်ပါ။ လက်နက်ကိုင်လမ်းစဉ်ရဲ့ အကြီးမားဆုံး အကန့်အသတ်က "အမုန်းတရား" ကို မချေဖျက်နိုင်တာပဲ။ ကျွန်တော်က ခင်ဗျားကို ပစ်တယ်၊ ခင်ဗျားအမျိုးက ကျွန်တော့်ကို ပြန်ပစ်တယ်။ ဒီလိုနဲ့ သားစဉ်မြေးဆက် ရန်သူတွေ ဖြစ်ကုန်ကြရော။ ဒီသံသရာကို သေနတ်နဲ့ ဖြတ်လို့ မရပါဘူး။ သေနတ်က ရန်သူကိုပဲ သတ်လို့ရတာ၊ "ရန်ငြိုး" ကို သတ်လို့မရဘူး။ ဒါကြောင့်ပဲ ကျွန်တော်တို့ နိုင်ငံမှာလည်း နှစ်ပေါင်း ၇၀ ကျော် ကြာနေတာပေါ့။ အခုအချိန်မှာ ကျွန်တော်တို့ စဉ်းစားရမှာက ဒီသံသရာကို ဘယ်သူက အရင်ရပ်မလဲ ဆိုတာပါ။

၃။ ကမ္ဘာ့အမြင်နဲ့ ထောက်ခံမှု (International Perspective)

အခုခေတ် ကမ္ဘာကြီးက ဖွံ့ဖြိုးပြီး နိုင်ငံတွေကို ကြည့်ကြည့်ပါ။ ဘယ်နိုင်ငံကမှ စစ်မီးတောက်နေတဲ့ နိုင်ငံမှာ လာပြီး ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု မလုပ်ချင်ကြဘူး။ လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခတွေ ကြာလေလေ၊ ကျွန်တော်တို့ တိုင်းပြည်က ဆင်းရဲတွင်း နက်လေလေပါပဲ။ တော်လှန်မှုတစ်ခုဟာ လက်နက်ကိုပဲ အားကိုးနေမယ်ဆိုရင် နိုင်ငံတကာရဲ့ အသိအမှတ်ပြုမှု ရဖို့ ခက်ခဲတတ်ပါတယ်။ အဲ့ဒီအစား နိုင်ငံရေးအရ ရင့်ကျက်မှု၊ ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းမှု စွမ်းရည်တွေကို ပြနိုင်မှသာ ကမ္ဘာက လေးစားမှာပါ။

၄။ ပညာတတ်မျိုးဆက်တွေ ဆုံးရှုံးမှု (Loss of Human Resources)

အရမ်း နှမြောဖို့ကောင်းတဲ့ အချက်ကတော့ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ လူငယ်တွေပါ။ လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခတွေကြားထဲမှာ လူငယ်တွေဟာ စာအုပ်ကိုင်ရမယ့်အစား သေနတ်ကိုင်နေရတယ်၊ ကွန်ပျူတာရှေ့မှာ ထိုင်ရမယ့်အစား ကတုတ်ကျင်းထဲ ရောက်နေရတယ်။ ဒါဟာ တော်လှန်မှုရဲ့ အကန့်အသတ်ကြောင့် ပေးလိုက်ရတဲ့ တန်ဖိုးကြီးလှတဲ့ ရင်းနှီးမှုပါ။ ဒီလူငယ်တွေရဲ့ အနာဂတ်၊ ဒီလူငယ်တွေရဲ့ ဦးနှောက်တွေကို တိုင်းပြည်တည်ဆောက်ရေးမှာ အသုံးမချနိုင်တာဟာ တိုင်းပြည်အတွက် အကြီးမားဆုံး ရှုံးနိမ့်မှုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

၅။ နိဂုံးချုပ်ရရင် (The Bottom Line)

ဒါကြောင့် လက်နက်ကိုင် တော်လှန်မှုဆိုတာ ဆေးခါးကြီးလိုပါပဲ။ ရောဂါကုဖို့ ခေတ္တသောက်ရတာမျိုး ဖြစ်သင့်ပေမဲ့ နေ့တိုင်း သောက်နေရမယ့် အစာမဟုတ်ပါဘူး။ ဆေးတွေချည်း သောက်နေရင် ရောဂါမပျောက်ခင် ဆေးအဆိပ်သင့်ပြီး သေသွားနိုင်ပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ အခု လိုအပ်နေတာက အနာဂတ်အတွက် "နိုင်ငံရေးအဖြေ" (Political Solution) ပါ။ လက်နက်ကိုင်လမ်းစဉ်ကနေ နိုင်ငံရေးလမ်းစဉ်ကို ကူးပြောင်းနိုင်မှသာ ကျွန်တော်တို့ အားလုံး မျှော်လင့်တဲ့ ငြိမ်းချမ်းရေးကို တကယ်ရမှာပါ။

စစ်ပွဲကို အနိုင်တိုက်ဖို့ထက် ငြိမ်းချမ်းရေးကို အနိုင်ယူဖို့က ပိုခက်ခဲသလို ပိုလည်း မြင့်မြတ်ပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့ ဒီအခက်အခဲကို အတူတူ ကျော်ဖြတ်ကြရအောင်ဗျာ။

### **၃။ ပြည်သူတွေရဲ့ ဘဝကို ငဲ့ညှာဖို့**

စစ်ပွဲတိုင်းမှာ အထိနာဆုံးက ပြည်သူတွေပါ။ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေးနဲ့ စီးပွားရေး အခွင့်အလမ်းတွေဟာ စစ်မီးထဲမှာ ပျောက်ဆုံးကုန်ပါတယ်။ ဗီယက်နမ်စစ်ပွဲကို ကြည့်ကြည့်ပါ။ အမေရိကန်နဲ့ ဗီယက်နမ် နှစ်ပေါင်းများစွာ တိုက်ခဲ့ကြတယ်။ သေဆုံးမှုတွေ၊ ပျက်စီးမှုတွေက ကြောက်စရာကြီးပါ။ ဒါပေမဲ့ နောက်ဆုံးမှာတော့ သူတို့လည်း စားပွဲဝိုင်းမှာ ထိုင်ခဲ့ကြရတာပါပဲ။

ဒီနေ့ ဗီယက်နမ်ဟာ ကမ္ဘာ့ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတွေ စီးဝင်နေတဲ့ နိုင်ငံဖြစ်နေပြီ။ သူတို့ ဘာကြောင့် ပြောင်းလဲသွားတာလဲ? "စစ်ပွဲကို အဆုံးသတ်ပြီး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးကို ဦးတည်မယ်" ဆိုတဲ့ ခိုင်မာတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကြောင့်ပါ။

### **၄။ အဆုံးသတ်ဖို့ ဘာကြောင့် အချိန်တန်ပြီလဲ?**

ကျွန်တော်တို့ နိုင်ငံရဲ့ ပြဿနာတွေဟာ ဆယ်စုနှစ်နဲ့ချီပြီး ကြာခဲ့ပါပြီ။ အခုအချိန်ဟာ "ဘယ်သူက ပိုတော်လဲ၊ ဘယ်သူက ပိုနိုင်မလဲ" ဆိုတာကို ယှဉ်နေရမယ့် အချိန်မဟုတ်တော့ပါဘူး။ "ဘယ်လို အတူယှဉ်တွဲနေထိုင်မလဲ" ဆိုတာကို စဉ်းစားရမယ့် အချိန်ပါ။

**အဆုံးသတ်ချိန်တန်ပြီလို့ ပြောရတဲ့ အကြောင်းရင်း (၃) ချက်ရှိပါတယ်-**

 * **ပထမအချက် - နည်းပညာခေတ်:** အခုခေတ်ဟာ AI နဲ့ Digital Economy ခေတ်ပါ။ သေနတ်ကိုင်ပြီး တောထဲမှာ နေနေရရင် ကျွန်တော်တို့ မျိုးဆက်သစ်တွေဟာ ကမ္ဘာကြီးနဲ့ အလှမ်းဝေးကျန်ခဲ့ပါလိမ့်မယ်။

 * **ဒုတိယအချက် - လူသားချင်းစာနာမှု:** ဒုက္ခသည်စခန်းတွေထဲက ကလေးငယ်တွေရဲ့ မျက်လုံးတွေကို ကြည့်ပါ။ သူတို့အတွက် ငြိမ်းချမ်းတဲ့ ကျောင်းခန်းမတွေ ဖန်တီးပေးဖို့ ကျွန်တော်တို့မှာ တာဝန်ရှိပါတယ်။

 * **တတိယအချက် - နိုင်ငံရေးရင့်ကျက်မှု:** လက်နက်နဲ့ ဖြေရှင်းတာဟာ အလွယ်ဆုံးနည်းလမ်းဖြစ်ပေမဲ့ စားပွဲဝိုင်းမှာ ဆွေးနွေးအဖြေရှာတာကမှ တကယ့်ရဲရင့်တဲ့ လုပ်ရပ်ပါ။

### **၅။ နိဂုံးချုပ် သုံးသပ်ချက်**

မိဘပြည်သူညီအစ်ကို မောင်နှမတို့ခင်ဗျာ...

သမိုင်းမှာ ဘယ်အင်ပါယာမှ၊ ဘယ်စစ်ပွဲမှ ထာဝရ မတည်မြဲပါဘူး။ ရောမအင်ပါယာလည်း ပျက်ခဲ့တာပဲ၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးလည်း ပြီးခဲ့တာပဲ။ ဒါပေမဲ့ အဲ့ဒီနောက်မှာ ဘာကျန်ခဲ့သလဲဆိုတာက ပိုအရေးကြီးပါတယ်။

ကျွန်တော်တို့ နိုင်ငံမှာလည်း လူမျိုးစုလက်နက်ကိုင်ပဋိပက္ခတွေ၊ အမုန်းတရားတွေကို အဆုံးသတ်ဖို့ အချိန်တန်ပါပြီ။ ဒါဟာ တစ်ဖက်ကို အရှုံးပေးတာမဟုတ်ပါဘူး။ အနာဂတ်ကို အနိုင်ပေးလိုက်တာပါ။ ကျွန်တော်တို့အားလုံး လက်နက်တွေထက် စာအုပ်တွေကို၊ စက်ရုံတွေကို၊ နည်းပညာတွေကို ကိုင်ဆောင်နိုင်မယ့်နေ့ကို အတူတူ မျှော်လင့်ကြရအောင်ပါ။

ဒီနေ့ တင်ဆက်မှုကတော့ ဒီလောက်ပါပဲ။ ဒီအမြင်အပေါ်မှာ ပရိသတ်တို့ ဘယ်လိုထင်သလဲဆိုတာကို Comment မှာ ရေးပေးသွားကြပါဦး။ အားလုံးကို ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။