ဤဆောင်းပါးသည် အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလ တရားမျှတမှု (Transitional Justice) ၏ အခြေခံသဘောတရားများ၊ မြန်မာ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအတွက် အရေးပါပုံနှင့် ရှေ့ဆက်ရမည့် စိန်ခေါ်မှုများကို မိနစ် ၃၀ ခန့် ဟောပြောနိုင်ရန် ရည်ရွယ်၍ ပြည့်ပြည့်စုံစုံ ရေးသားထားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

ခေါင်းစဉ် - အနာဂတ်၏ အုတ်မြစ်- အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလ တရားမျှတမှုနှင့် ကျွန်ုပ်တို့၏ မျှော်လင့်ချက်

၁။ နိဒါန်း- အပြောင်းအလဲနှင့် တရားမျှတမှု၏ လိုအပ်ချက် (၅ မိနစ်)

မိဘပြည်သူ ညီအစ်ကိုမောင်နှမများ ခင်ဗျား...

ကျွန်ုပ်တို့နိုင်ငံသည် သမိုင်းတစ်လျှောက် ကြီးမားသော အပြောင်းအလဲများနှင့် လှိုင်းတံပိုးများကို အကြိမ်ကြိမ် ဖြတ်သန်းခဲ့ရပါသည်။ ယနေ့အချိန်တွင်လည်း ကျွန်ုပ်တို့အားလုံးသည် အမှောင်ထုကို ကျော်လွှားပြီး အလင်းရောင်ရှိရာသို့ သွားရန် ကြိုးစားနေကြသည့် "အကူးအပြောင်း" ကာလတစ်ခု၌ ရောက်ရှိနေပါသည်။ သို့သော် အကူးအပြောင်းတစ်ခုတွင် အရေးအကြီးဆုံး မေးခွန်းတစ်ခု ရှိနေပါသည် - "အတိတ်က ဒဏ်ရာတွေကို ဘယ်လို ကုစားမလဲ၊ ကျူးလွန်ခဲ့တဲ့ အမှားတွေအတွက် ဘယ်သူ့မှာ တာဝန်ရှိသလဲ၊ နောက်ထပ် ဒီလိုမျိုးတွေ မဖြစ်လာအောင် ဘယ်လို တားဆီးမလဲ" ဆိုတဲ့ မေးခွန်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီမေးခွန်းတွေရဲ့ အဖြေဟာ အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလ တရားမျှတမှု (Transitional Justice) ဆိုတဲ့ အယူအဆထဲမှာ ရှိနေပါတယ်။ ဒါဟာ လက်စားချေဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ အာဃာတတွေကို မွေးမြူဖို့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ နိုင်ငံတော်သစ်ကို တရားဥပဒေစိုးမိုးမှုရှိတဲ့ အခြေခံအုတ်မြစ်ပေါ်မှာ တည်ဆောက်ဖို့အတွက် မဖြစ်မနေ လုပ်ဆောင်ရမယ့် လုပ်ငန်းစဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလ တရားမျှတမှုဆိုသည်မှာ အဘယ်နည်း (၅ မိနစ်)

အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလ တရားမျှတမှုဆိုတာ ပုံမှန်အချိန်မှာ ကျင့်သုံးတဲ့ တရားစီရင်ရေးနဲ့ မတူပါဘူး။ စနစ်တစ်ခုကနေ တစ်ခုကို ကူးပြောင်းချိန်မှာ အကြီးအကျယ် ချိုးဖောက်ခံခဲ့ရတဲ့ လူ့အခွင့်အရေးတွေ၊ ရာဇဝတ်မှုတွေကို ကိုင်တွယ်ဖြေရှင်းတဲ့ နည်းလမ်းဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံတကာ စံနှုန်းတွေအရ ဒီလုပ်ငန်းစဉ်မှာ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ၄ ခု (Pillars) ရှိပါတယ်။

၁။ အမှန်တရားကို ဖော်ထုတ်ခြင်း (The Right to Truth): ဘာတွေ ဖြစ်ပျက်ခဲ့သလဲဆိုတာကို ကမ္ဘာကသိအောင်၊ သမိုင်းက သိအောင် ဖော်ထုတ်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

၂။ တရားစီရင် အရေးယူခြင်း (The Right to Justice): ကျူးလွန်သူတွေကို ဥပဒေနဲ့အညီ အရေးယူခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ နစ်နာမှုများကို ကုစားပေးခြင်း (The Right to Reparations): ထိခိုက်နစ်နာခဲ့ရတဲ့ သူတွေကို စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ၊ ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာနဲ့ ဘဝရပ်တည်မှုတွေ ပြန်လည် ကုစားပေးခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

၄။ နောက်ထပ် မဖြစ်စေရန် အာမခံချက်ပေးခြင်း (Institutional Reform): စနစ်ဟောင်းက အားနည်းချက်တွေကို ပြင်ဆင်ပြီး ဒီလို အဖြစ်ဆိုးတွေ နောင်တစ်ချိန်မှာ ထပ်မဖြစ်အောင် အဖွဲ့အစည်းတွေကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

၃။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ လက်ရှိအခြေအနေနှင့် စိန်ခေါ်မှုများ (၇ မိနစ်)

ကျွန်ုပ်တို့ နိုင်ငံရဲ့ လက်ရှိ အခင်းအကျင်းကို ကြည့်မယ်ဆိုရင် လူမှုစီးပွား နစ်နာမှုတွေတင်မကဘဲ အသက်ပေါင်းများစွာ၊ ဘဝပေါင်းများစွာ ရင်းနှီးထားရတာကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။ ဒီနေရာမှာ ကျွန်တော်တို့ သတိထားရမှာက "ငြိမ်းချမ်းရေး" နဲ့ "တရားမျှတမှု" ကြားက အားပြိုင်မှုပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

တချို့က ပြောကြပါတယ်။ "ရှေ့ဆက်ဖို့ဆိုရင် အတိတ်ကို မေ့လိုက်ကြပါ" တဲ့။ ဒါပေမဲ့ ခင်ဗျားတို့ စဉ်းစားကြည့်ပါ။ ဒဏ်ရာကို ဆေးမထည့်ဘဲ အပေါ်ကနေ ပတ်တီးအသစ် အုပ်လိုက်ရုံနဲ့ အနာက ပျောက်သွားမှာလား။ အထဲကနေ ပိုပြီး ပုပ်ပွလာဖို့ပဲ ရှိပါတယ်။ ဒါကြောင့် "မေ့လိုက်ပါ" ဆိုတဲ့ စကားထက် "ဘယ်လို တရားမျှတမှု ရှာမလဲ" ဆိုတဲ့ စကားက ပိုပြီး အရေးကြီးပါတယ်။

မြန်မာနိုင်ငံမှာ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး (Rule of Law) အသိဟာ လူထုကြားမှာ အရမ်းအားကောင်းလာပါပြီ။ အရင်လို "အာဏာရှိရင် အကုန်လုပ်လို့ရတယ်" ဆိုတဲ့ ခေတ်မျိုးကို ကျွန်တော်တို့ လူငယ်တွေ၊ မိဘပြည်သူတွေက လက်မခံတော့ပါဘူး။ ဒါဟာ ကျွန်တော်တို့နိုင်ငံအတွက် အကြီးမားဆုံးသော အားသာချက် ဖြစ်ပါတယ်။

၄။ နစ်နာသူများကို ကုစားခြင်း- ကိုယ်ချင်းစာတရားမှသည် တရားမျှတမှုဆီသို့ (၅ မိနစ်)

တရားမျှတမှုလို့ ပြောတဲ့အခါ ကျူးလွန်သူကို အပြစ်ပေးဖို့ပဲ စဉ်းစားလေ့ရှိကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလမှာ "နစ်နာသူဗဟိုပြုချဉ်းကပ်မှု" (Victim-Centered Approach) က ပိုပြီး အရေးကြီးပါတယ်။

မိဘကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရတဲ့ ကလေး၊ အိုးအိမ်ကို ဆုံးရှုံးလိုက်ရတဲ့ မိသားစု၊ ဘဝကို စတေးလိုက်ရတဲ့ လူငယ်တွေအတွက် "တရားမျှတမှု" ဆိုတာ ဘာလဲ။ သူတို့ရဲ့ အသံကို နားထောင်ခြင်း၊ သူတို့ ခံစားခဲ့ရတာတွေကို အသိအမှတ်ပြုခြင်းနဲ့ သူတို့ ဘဝတွေ ပြန်လည် ထူထောင်နိုင်အောင် နိုင်ငံတော်က တာဝန်ယူပေးခြင်းတွေဟာ ကုစားမှုရဲ့ အစိတ်အပိုင်းတွေ ဖြစ်ပါတယ်။

အမုန်းတရားနဲ့ လက်စားချေခြင်းဟာ သံသရာကို ရှည်စေပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဥပဒေအရ အမှန်တရားကို ဖော်ထုတ်ပြီး ထိုက်သင့်တဲ့ အပြစ်ပေးမှုနဲ့ ကုစားမှုတွေကို လုပ်ဆောင်ခြင်းကသာ လူ့အဖွဲ့အစည်းကို တကယ် ငြိမ်းချမ်းစေမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

၅။ စနစ်ကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲခြင်း- အနာဂတ်အတွက် အကာအကွယ် (၅ မိနစ်)

နောက်ဆုံး အရေးကြီးဆုံးအချက်ကတော့ အဖွဲ့အစည်းဆိုင်ရာ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု (Institutional Reform) ပါ။ ရာဇဝတ်မှု ကျူးလွန်သူကို ဖမ်းဆီးလိုက်ရုံနဲ့ မပြီးပါဘူး။ အဲဒီလို ကျူးလွန်ခွင့်ရအောင် ခွင့်ပြုပေးထားတဲ့ စနစ်၊ အမိန့်ပေးစနစ်နဲ့ ဥပဒေအထက်မှာ လူရှိနေတဲ့ ယဉ်ကျေးမှုကိုပါ ဖျက်သိမ်းရပါလိမ့်မယ်။

တရားစီရင်ရေး ကဏ္ဍဟာ လွတ်လပ်ပြီး မျှတရပါမယ်။ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတွေဟာ ပြည်သူကို အကာအကွယ်ပေးတဲ့ သူတွေ ဖြစ်လာရပါမယ်။ ဒါမှသာ ကျွန်တော်တို့ အနာဂတ် မျိုးဆက်တွေဟာ "ငါတို့ကို ဘယ်သူက ဘယ်အချိန်မှာ လာဖမ်းမလဲ၊ လာသတ်မလဲ" ဆိုတဲ့ ကြောက်စိတ်မရှိဘဲ ရှင်သန်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

၆။ နိဂုံး- ကျွန်ုပ်တို့အားလုံး ပါဝင်ရမည့် ခရီးစဉ် (၃ မိနစ်)

မိဘပြည်သူများခင်ဗျား...

အသွင်ကူးပြောင်းရေးကာလ တရားမျှတမှုဆိုတာ ညတွင်းချင်း ဖြစ်လာမယ့် အရာမဟုတ်ပါဘူး။ ဒါဟာ ခက်ခဲတဲ့၊ နာကျင်ရတဲ့၊ ရှည်လျားတဲ့ ခရီးတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီခရီးကို မသွားဘဲနဲ့တော့ ကျွန်တော်တို့ မျှော်လင့်တဲ့ ဒီမိုကရေစီ နိုင်ငံတော်သစ်ကို မတည်ဆောက်နိုင်ပါဘူး။

တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးဆိုတာ စာအုပ်ထဲမှာပဲ ရှိနေရမှာ မဟုတ်ပါဘူး။ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ နှလုံးသားထဲမှာ၊ ကျွန်တော်တို့ရဲ့ လုပ်ရပ်တွေထဲမှာ ရှိနေရပါမယ်။ အပြစ်ရှိသူကို ထိုက်သင့်တဲ့ ပြစ်ဒဏ်ပေးဖို့ သတ္တိရှိရသလို၊ နစ်နာသူတွေကို ဖေးမကုစားဖို့ မေတ္တာတရားလည်း ရှိရပါမယ်။

အနာဂတ် မြန်မာနိုင်ငံဟာ အမှန်တရားပေါ်မှာ အခြေခံတဲ့၊ တရားမျှတမှုရှိတဲ့၊ လူသားဂုဏ်သိက္ခာကို တန်ဖိုးထားတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခု ဖြစ်လာပါလိမ့်မယ်။ အတိတ်က အမှောင်ထုကို သင်ခန်းစာယူပြီး အလင်းရောင်ရှိတဲ့ အနာဂတ်ဆီသို့ ကျွန်တော်တို့ အတူတူ လျှောက်လှမ်းကြပါစို့။

အားလုံးကို ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။

နောက်ထပ် အကြံပြုချက်:

ဤဆောင်းပါးကို အခြေခံ၍ သင်၏ Podcast သို့မဟုတ် YouTube ဗီဒီယိုများအတွက် အပိုင်းလိုက် ခွဲခြားတင်ဆက်လိုပါသလား? သို့မဟုတ် သတ်မှတ်ထားသော ကဏ္ဍတစ်ခုခု (ဥပမာ- ကုစားမှုအပိုင်း) ကို ပိုမို အသေးစိတ်စေချင်ပါသလား? ကျွန်ု

ပ်အား ထပ်မံ ပြောပြနိုင်ပါသည်။