မင်္ဂလာပါခင်ဗျာ။

ဒီကနေ့ခေတ်မှာ ကျွန်တော်တို့အားလုံးဟာ လက်ဖဝါးပေါ်က ဖုန်းလေးတစ်လုံးနဲ့ ကမ္ဘာကြီးကို ပတ်ကြည့်လို့ရနေပါပြီ။ သတင်းအချက်အလက်တွေက စက္ကန့်နဲ့အမျှ စီးဆင်းနေပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီအချက်အလက်တွေထဲမှာ "စိန်" နဲ့ "ခဲ" ဘယ်ဟာလဲဆိုတာ ခွဲခြားဖို့က သိပ်ကို အရေးကြီးလာပါတယ်။

အထူးသဖြင့် AI (ဉာဏ်ရည်တု) ခေတ်ကို ရောက်လာတဲ့အခါမှာ အမှန်နဲ့အမှားကို ခွဲခြားဖို့က ပိုပြီး စိန်ခေါ်မှု ရှိလာပါတယ်။ ဒီကနေ့ ကျွန်တော် ဆွေးနွေးချင်တဲ့ အကြောင်းအရာကတော့ "သတင်းတု၊ သတင်းမှားတွေကို ဘယ်လိုရင်ဆိုင်မလဲနဲ့ ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်စွမ်း (Media Literacy) ကို ဘယ်လိုအသုံးချမလဲ" ဆိုတဲ့ အချက်ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ပရိသတ်တို့ ၂၅ မိနစ်စာလောက် အချိန်ပေးပြီး နားထောင်ကြည့်မယ်ဆိုရင် မိမိရဲ့ ဘဝ၊ အသက်အန္တရာယ်နဲ့ ဂုဏ်သိက္ခာတွေကို သတင်းမှားတွေကြောင့် မဆုံးရှုံးရအောင် ဘယ်လို ကာကွယ်ရမလဲဆိုတာ သိရှိသွားမှာ ဖြစ်ပါတယ်။

၁။ AI ဆိုတာ "အမှန်တရားစက်" မဟုတ်ပါဘူး

အခုခေတ်မှာ AI (ဥပမာ- ChatGPT လိုမျိုး၊ Gemini လိုမျိုး) က ကျွန်တော်တို့ မေးသမျှကို ဖြေပေးနေတော့ လူအတော်များများက AI ပေးတဲ့ အချက်အလက်တွေကို မျက်စိမှိတ် ယုံကြည်တတ်ကြပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ ကျွန်တော် သတိပေးချင်တာက AI ဆိုတာ လူမဟုတ်ပါဘူး။ သူဟာ အင်တာနက်ပေါ်မှာ ရှိသမျှ အချက်အလက်တွေကို စုစည်းပြီး အဖြေထုတ်ပေးတဲ့ စက်တစ်ခုသာ ဖြစ်ပါတယ်။ အင်တာနက်ပေါ်မှာ သတင်းမှားတွေ ရှိနေရင် AI ကလည်း အဲဒီသတင်းမှားတွေကိုပဲ အမှန်လိုလိုနဲ့ လှပအောင် ပြန်ပြောပြတတ်ပါတယ်။ ဒါကို ပညာရပ်အရ "Hallucination" (စိတ်ကူးယဉ် အဖြေပေးခြင်း) လို့ ခေါ်ပါတယ်။

> မှတ်ထားဖို့က - AI က ပေးတဲ့အချက်အလက်ဟာ "ပုံစံ" မှန်နေပေမဲ့ "အကြောင်းအရာ" မှားနေနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် AI က ပြောတာကိုပဲဖြစ်ဖြစ်၊ ဖုန်းထဲက တွေ့တာကိုပဲဖြစ်ဖြစ် မျက်စိမှိတ် မယုံကြဖို့ ပထမဆုံး တိုက်တွန်းချင်ပါတယ်။

> 

မိတ်ဆွေတို့ခင်ဗျာ...

အခုနက ကျွန်တော် ပြောခဲ့တဲ့ သတင်းတု၊ သတင်းမှားတွေကို ခွဲခြားနိုင်ဖို့ဆိုရင် ကျွန်တော်တို့မှာ "ဝေဖန်ပိုင်းခြားနိုင်စွမ်း" ရှိဖို့ လိုပါတယ်။ အဲဒီ စွမ်းရည်ဟာ ဘယ်ကလာသလဲဆိုရင် "စာဖတ်ခြင်း" ကနေပဲ လာတာပါ။

အခုခေတ်မှာ လူငယ်တွေရော လူကြီးတွေပါ အမေးရှိရင် AI ကိုပဲ မေးကြတော့တယ်။ အက်ဆေးရေးမလား AI ခိုင်းမယ်၊ အဖြေရှာမလား AI ကို ရှာခိုင်းမယ်။ "စာအုပ်တွေ ဖတ်မနေနဲ့တော့၊ AI က အကုန်ဖြေပေးနိုင်တာပဲ" ဆိုတဲ့ အယူအဆက သိပ်ကို အန္တရာယ်ကြီးပါတယ်။

၁။ AI က အစာကြေပြီးသားကို ကျွေးတာ၊ စာအုပ်က ကိုယ်တိုင်ဝါးစားရတာ

AI ဆိုတာ သူများ ဝါးစားပြီးသား၊ အစာကြေပြီးသား အချက်အလက်တွေကို စက်နဲ့ ပြန်ချေဖျက်ပြီး ကျွန်တော်တို့ကို ခွံ့ကျွေးနေတာနဲ့ တူပါတယ်။ ကျွန်တော်တို့က အဲဒါကိုပဲ စားနေရင် ကျွန်တော်တို့ရဲ့ "တွေးခေါ်နိုင်စွမ်း" ဆိုတဲ့ သွားတွေဟာ မသုံးရဖန်များတော့ ကြွေကျကုန်ပါလိမ့်မယ်။

စာအုပ်တစ်အုပ်ကို ဖတ်တဲ့အခါမှာတော့ ကျွန်တော်တို့ ဦးနှောက်က ကိုယ်တိုင် တွေးရတယ်၊ ကိုယ်တိုင် ပုံဖော်ရတယ်၊ အချက်အလက်တွေကို ချိတ်ဆက်ရပါတယ်။ ဒါဟာ ဦးနှောက်အတွက် လေ့ကျင့်ခန်းပါ။ စာမဖတ်ဘဲ AI ကိုပဲ အားကိုးနေရင် ကျွန်တော်တို့ရဲ့ ဦးနှောက်ဟာ တဖြည်းဖြည်းနဲ့ ပျင်းရိလာပြီး ကိုယ်ပိုင်ဆုံးဖြတ်ချက် မချနိုင်တဲ့ "အသိဉာဏ် ငတ်မွတ်သူ" တွေ ဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။

၂။ စာအုပ်က "နက်ရှိုင်း" တယ်၊ AI က "တိမ်" တယ်

AI က ပေးတဲ့အဖြေတွေဟာ "အမြန်စား အစားအစာ (Fast Food)" လိုပါပဲ။ မြန်တော့မြန်တယ်၊ ဒါပေမဲ့ အာဟာရ မပြည့်ဝဘူး။ စာအုပ်တစ်အုပ်မှာတော့ စာရေးသူတစ်ယောက်ရဲ့ ဘဝတစ်သက်တာ အတွေ့အကြုံ၊ နက်နဲတဲ့ သုတေသနတွေ ပါဝင်ပါတယ်။

ဥပမာ - နိုင်ငံရေးအကြောင်းကို AI မေးရင် သူက အနှစ်ချုပ်လေးပဲ ပြောပြမှာပါ။ ဒါပေမဲ့ သမိုင်းစာအုပ်၊ နိုင်ငံရေးစာအုပ်တွေကို ဖတ်မှသာ ပဋိပက္ခတစ်ခုရဲ့ အရင်းအမြစ်က ဘာလဲ၊ ဘယ်သူတွေ ဘယ်လို ခံစားခဲ့ရသလဲဆိုတဲ့ "နက်ရှိုင်းတဲ့ အမှန်တရား" ကို သိရမှာပါ။ အပေါ်ယံပဲ သိတဲ့လူဟာ သတင်းတု၊ သတင်းမှားတွေရဲ့ လှည့်စားမှုကို အလွယ်တကူ ခံရတတ်ပါတယ်။

၃။ AI မှာ "နှလုံးသား" မပါဘူး

AI က အချက်အလက်တွေကို စီပေးနိုင်ပေမဲ့ စာအုပ်တွေထဲမှာပါတဲ့ "လူသားဆန်မှု" ကို မပေးနိုင်ပါဘူး။ စာအုပ်ဖတ်တဲ့အခါ ကျွန်တော်တို့ဟာ တခြားသူတွေရဲ့ ဘဝထဲကို ဝင်ကြည့်ခွင့်ရတယ်၊ ကိုယ်ချင်းစာတရား (Empathy) ရလာတယ်။

အခုနက ကျွန်တော်တို့ ပြောခဲ့တဲ့ အပြစ်မဲ့ပြည်သူတွေ အသတ်ခံရတဲ့ကိစ္စ၊ မိသားစုတွေ နာကျင်ရတဲ့ကိစ္စတွေကို AI က အချက်အလက်အနေနဲ့ပဲ မြင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ အဲဒီလို ဖြစ်ရပ်မျိုးတွေကို ရေးထားတဲ့ စာအုပ်တွေကို ဖတ်ကြည့်တဲ့အခါမှသာ လူသားတစ်ယောက်ရဲ့ နာကျင်မှုကို တကယ်နားလည်ပြီး "တရားမျှတမှု" ဆိုတာ ဘာကြောင့် အရေးကြီးသလဲဆိုတာကို နှလုံးသားနဲ့ ခံစားသိရှိနိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

၄။ ကိုယ်တိုင် ရှာဖွေခြင်းရဲ့ အရသာကို မဖျောက်ဖျက်ပါနဲ့

စာအုပ်တစ်အုပ်ကို ရှာဖွေဖတ်ရှုရတာ၊ စာမျက်နှာတွေကို လှန်လှောရတာ၊ ကိုယ်နဲ့ သဘောမတူတဲ့ အချက်တွေကို စောဒကတက်ရတာဟာ ဗဟုသုတ ရှာဖွေခြင်းရဲ့ အနှစ်သာရပါ။ AI ကိုပဲ မေးနေရင် ကျွန်တော်တို့ဟာ "အမှန်တရားကို ရှာဖွေသူ" မဟုတ်တော့ဘဲ "စက်ကပေးတဲ့ အဖြေကို စောင့်စားသူ" သက်သက်ပဲ ဖြစ်သွားပါလိမ့်မယ်။

အဓိက အားလုံးမှတ်သားလ့လာနိူင်ဖို့ တိုက်တွန်းချင်တာက 

AI ကို အလုပ်ကိစ္စတွေမှာ အထောက်အကူအဖြစ် သုံးပါ။ ဒါပေမဲ့ သင့်ရဲ့ "အသိဉာဏ်" ကိုတော့ AI ဆီမှာ ပေါင်မနှံထားပါနဲ့။ စာအုပ်ဖတ်တဲ့ အလေ့အကျင့်ကို ဘယ်တော့မှ မစွန့်လွှတ်ပါနဲ့။

စာအုပ်များများဖတ်မှသာ နိုင်ငံတော်ရဲ့ အာဏာသုံးရပ်အကြောင်းကို ပိုနားလည်မယ်၊ လက်နက်ကိုင် ပဋိပက္ခတွေရဲ့ နောက်ကွယ်က တရားမျှတမှုအကြောင်းကို ပိုပိုင်းခြားနိုင်မယ်၊ ပြီးတော့ ဖုန်းထဲမှာ တွေ့သမျှ သတင်းတုတွေကိုလည်း "ဒါကတော့ မဟုတ်နိုင်ဘူး" ဆိုပြီး ကိုယ့်ဦးနှောက်နဲ့ကိုယ် ဆန်းစစ်နိုင်မှာ ဖြစ်ပါတယ်။

AI က သင့်ကို "အချက်အလက်" ပေးနိုင်ပေမဲ့၊ စာအုပ်ကသာ သင့်ကို "ပညာ" ပေးနိုင်တာပါ။ စာဖတ်ခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ကာကွယ်ပါ၊ စာဖတ်ခြင်းဖြင့် နိုင်ငံတော်သစ်ကို တည်ဆောက်ကြပါလို့ တိုက်တွန်းရင်း နိဂုံးချုပ်ပါတယ်။

၂။ အင်တာနက်ပေါ်က အကြောင်းအရာတွေကို သတိနဲ့ ဖတ်ပါ

အင်တာနက်ဆိုတာ လူတိုင်း စာရေးလို့ရတဲ့ နေရာပါ။ ကျွမ်းကျင်သူ ရေးတာရှိသလို၊ ဘာမှမသိဘဲ ရေးတာရှိတယ်၊ နောက်ဆုံး တမင်သက်သက် ရန်တိုက်ပေးဖို့ ရေးတာတွေလည်း ရှိပါတယ်။

ကျွန်တော်တို့ လူမှုကွန်ရက် (Facebook, TikTok) သုံးတဲ့အခါ -

 * ခေါင်းစဉ်အလန်းတွေကို သတိထားပါ: လူတွေကို ဒေါသထွက်အောင်၊ စိတ်လှုပ်ရှားအောင် ရေးထားတဲ့ ခေါင်းစဉ်တွေဟာ များသောအားဖြင့် လူကြည့်များဖို့ လုပ်ထားတဲ့ သတင်းတုတွေ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

 * ဓာတ်ပုံနဲ့ ဗီဒီယိုတွေဟာလည်း အစစ်မဟုတ်နိုင်ပါဘူး: အခုခေတ်မှာ Deepfake လို့ခေါ်တဲ့ နည်းပညာနဲ့ လူတစ်ယောက်ရဲ့ မျက်နှာကို တခြားလူတစ်ယောက်ရဲ့ ကိုယ်ခန္ဓာမှာ ကပ်တာ၊ သူ မပြောတဲ့ စကားတွေကို ပြောနေသယောင် အသံသွင်းတာတွေ လုပ်လို့ရနေပါပြီ။

၃။ အသက်နဲ့ ဘဝကို ပျက်စီးစေနိုင်တဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်များ

သတင်းမှားတစ်ခုကို ယုံကြည်မိလိုက်တာဟာ ရိုးရိုးလေးပဲလို့ ထင်ရပေမဲ့ တကယ်တမ်းမှာတော့ အသက်နဲ့ ဘဝ ကို ဆုံးရှုံးစေနိုင်ပါတယ်။

ဥပမာ -

 * ကျန်းမာရေး: "ဒီဆေးမြစ်ကို စားရင် ကင်ဆာပျောက်တယ်" ဆိုတဲ့ သတင်းမှားကို ယုံပြီး ဆေးရုံမပြဘဲ နေမိတဲ့အခါ အသက်ဆုံးရှုံးနိုင်ပါတယ်။

 * စီးပွားရေး: "ဒီနေရာမှာ ငွေရင်းရင် တစ်လကို နှစ်ဆရမယ်" ဆိုတဲ့ လိမ်လည်လှည့်ဖြားတဲ့ သတင်းတွေကို ယုံမိရင် တစ်သက်လုံး စုဆောင်းထားတဲ့ ငွေတွေ ဆုံးရှုံးသွားနိုင်ပါတယ်။

 * နိုင်ငံရေးနှင့် လူမှုရေး: "ဟိုဘက်အဖွဲ့က ဒီလိုလုပ်နေပြီ၊ ဒီဘက်အဖွဲ့က ဟိုလိုလုပ်နေပြီ" ဆိုတဲ့ ရန်တိုက်ပေးတဲ့ သတင်းတုတွေကို ယုံပြီး ဒေါသနဲ့ တစ်ဖက်နဲ့တစ်ဖက် သတ်ဖြတ်ကြတဲ့အခါ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ထောင်နန်းစံရတာ၊ ဒါမှမဟုတ် အသက်ဆုံးရှုံးရတာတွေ ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် စိတ်ထင်ရာ၊ တွေ့ရာကို အမှန်ထင်ပြီး အလျင်စလို ဆုံးဖြတ်ချက် မချမိဖို့ သိပ်ကို အရေးကြီးပါတယ်။

၄။ သတင်းအချက်အလက်တွေကို ဘယ်လိုစိစစ်မလဲ (Media Literacy)

သတင်းတစ်ခု တွေ့လာရင် ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် အောက်ပါအတိုင်း မေးခွန်း (၅) ခု ပြန်မေးကြည့်ပါ။

၁။ ဘယ်သူက ရေးတာလဲ? (Source): ဒီသတင်းကို တရားဝင် သတင်းဌာနက ရေးတာလား၊ ဒါမှမဟုတ် နာမည်မရှိတဲ့ အကောင့်တုက ရေးတာလား။

၂။ တခြားနေရာမှာရော ပါသလား? (Corroboration): ဒီသတင်းဟာ တခြား ခိုင်လုံတဲ့ သတင်းဌာန ၂ ခု ၃ ခုမှာရော ပါနေသလား။ တစ်နေရာတည်းမှာပဲ ပြနေရင် ဒါဟာ သတင်းတု ဖြစ်နိုင်ခြေ များပါတယ်။

၃။ ဘယ်တုန်းက ရေးတာလဲ? (Date): သတင်းက အဟောင်းကြီး ဖြစ်နေပြီး အခုမှ ပြန်ဖြန့်နေတာလား။

၄။ ကိုယ့်ရဲ့ ခံစားချက်က ဘယ်လိုဖြစ်သွားသလဲ? (Emotion Check): ဒီသတင်းကို ဖတ်ပြီး ချက်ချင်း ဒေါသထွက်သွားသလား၊ ဒါမှမဟုတ် အရမ်း ဝမ်းသာသွားသလား။ အဲဒီလို ဖြစ်အောင် ရည်ရွယ်ပြီး ရေးထားတဲ့ သတင်းတွေဟာ များသောအားဖြင့် လှုံ့ဆော်မှု (Propaganda) တွေ ဖြစ်တတ်ပါတယ်။

၅။ သက်သေ အထောက်အထား ပါသလား? (Evidence): ဓာတ်ပုံ၊ ဗီဒီယို သို့မဟုတ် ခိုင်လုံတဲ့ အကိုးအကားတွေ ပါသလား။

၅။ နိဂုံးချုပ်နှင့် တိုက်တွန်းချက်

ပရိသတ်တို့ခင်ဗျာ...

ဒီကနေ့ခေတ်မှာ "အချက်အလက်သိတာဟာ အာဏာရှိတာ" လို့ ပြောကြပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ "အမှားတွေကို သိနေတာကတော့ ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ် သတ်နေတာ" နဲ့ တူပါတယ်။

နိုင်ငံရေး လှုံ့ဆော်မှုတွေ၊ အမုန်းစကားတွေနဲ့ သတင်းတုတွေကြားမှာ ကျွန်တော်တို့ ပြည်သူတွေဟာ မြေစာပင် မဖြစ်ကြဖို့ လိုပါတယ်။ အင်တာနက်ပေါ်မှာ တွေ့သမျှကို ချက်ချင်း မယုံပါနဲ့၊ ချက်ချင်း Share မလုပ်ပါနဲ့။

"တစ်ခုခုကို မယုံကြည်ခင် (၅) မိနစ်လောက် အချိန်ပေးပြီး စဉ်းစားပါ" ဆိုတဲ့ အမူအကျင့်လေးကို မွေးမြူကြပါစို့။ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ဘဝ၊ မိသားစုတစ်ခုရဲ့ အေးချမ်းမှုဆိုတာ စက္ကန့်ပိုင်းအတွင်း ဆုံးဖြတ်လိုက်တဲ့ အမှားတစ်ခုကြောင့် ပျက်စီးမသွားစေချင်ပါဘူး။

ကျွန်တော်တို့အားလုံးဟာ ပိုင်းခြားဝေဖန်နိုင်တဲ့ အသိဉာဏ်နဲ့ သတင်းအမှားတွေကို တိုက်ဖျက်ပြီး၊ အမှန်တရားပေါ်မှာ အခြေခံတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို အတူတူ တည်ဆောက်ကြပါစို့။

အားလုံးကို ကျေးဇူးတင်ပါတယ်။

ဒီဆောင်းပါးကနေတစ်ဆင့် သတင်းစိစစ်နည်း အဆင့်ဆင့်ကို လက်တွေ့စမ်းသပ်ကြည့်ဖို့ (Checklist) လေးတစ်ခု

 ထပ်မံပြုလုပ်ပေးစေလိုပါသလားခင်ဗျာ။