Rule of law

မြို့ထဲ၊ ရပ်ကွက်ထဲမှာ ပေါ်ပေါ်ထင်ထင် လုပ်ကိုင်နေတဲ့ တရားမဝင်စီးပွားရေးလုပ်ငန်းတွေ၊ အများပြည်သူပိုင်နေရာတွေကို ကိုယ်ကျိုးအတွက် ကျူးကျော်အသုံးပြုနေတာတွေ၊ ခွင့်ပြုချက်မရှိဘဲ ငွေကြေးကောက်ခံနေတာတွေ၊ တားမြစ်ထားတဲ့ပစ္စည်းတွေကို ရောင်းချနေတာတွေနဲ့ အာဏာ၊ ငွေကြေး၊ အဆက်အသွယ်ကို အားကိုးပြီး စည်းကမ်းချိုးဖောက်နေတာတွေကို သာမန်ပြည်သူတစ်ယောက်တောင် အလွယ်တကူ မြင်တွေ့နေရပါတယ်။ ဘယ်သူက ဘယ်နေရာမှာ ဘာလုပ်နေလဲဆိုတာ လျှို့ဝှက်စုံစမ်းမှ သိနိုင်မယ့် ကိစ္စတွေမဟုတ်ပါဘူး။ လမ်းမပေါ်မှာ၊ ဈေးရပ်ကွက်ထဲမှာ၊ လူမှုကွန်ရက်တွေပေါ်မှာ ရက်ပေါင်း၊ လပေါင်းများစွာ မျက်မြင်ထင်ရှား ဖြစ်နေတတ်ပါတယ်။

ဒါပေမဲ့ တာဝန်ရှိသူတွေကို မေးမြန်းတဲ့အခါ တိုင်ကြားသူရှိရင် စစ်ဆေးမယ်၊ ဖမ်းဆီးမိရင် ဥပဒေအတိုင်း အရေးယူမယ်၊ သက်သေအထောက်အထား ပြည့်စုံမှ ဆောင်ရွက်နိုင်မယ် ဆိုတဲ့အဖြေတွေကို မကြာခဏ ကြားရတတ်ပါတယ်။ ပထမနားထောင်လိုက်ရင်တော့ ဥပဒေလုပ်ထုံးလုပ်နည်းကို လေးစားတဲ့အဖြေလို ထင်ရနိုင်ပါတယ်။ တိုင်ကြားမှုနဲ့ သက်သေအထောက်အထားကလည်း တကယ်လိုအပ်ပါတယ်။ အထူးသဖြင့် လူမမြင်နိုင်တဲ့နေရာမှာ ဖြစ်ပွားတဲ့ ပြစ်မှုတွေ၊ လိမ်လည်မှုတွေ၊ အနိုင်ကျင့်မှုတွေကို ဖော်ထုတ်ရာမှာ တိုင်ကြားရေးစနစ်က အရေးကြီးပါတယ်။

ပြဿနာက တိုင်ကြားမှုရှိမှသာ စနစ်က အလုပ်လုပ်တာပါ။ အများပြည်သူမျက်စိရှေ့မှာ ရေရှည်တည်ရှိနေတဲ့ ချိုးဖောက်မှုတွေကို တာဝန်ရှိအဖွဲ့အစည်းတွေက ကိုယ်တိုင် စောင့်ကြည့်စစ်ဆေးတာ၊ ရှာဖွေဖော်ထုတ်တာမျိုး မလုပ်ဘဲ ပြည်သူတစ်ယောက်က တိုင်ကြားလာမှသာ လှုပ်ရှားမယ်ဆိုရင် အဲဒီစနစ်ဟာ ဥပဒေစိုးမိုးရေးစနစ်ထက် တိုင်စာစောင့်နေတဲ့ ရုံးလုပ်ငန်းစနစ်နဲ့ ပိုတူလာပါတယ်။

ဥပဒေစိုးမိုးရေးရဲ့ တာဝန်က ပြစ်မှုဖြစ်ပြီးမှ တိုင်စာလက်ခံဖို့လောက် မဟုတ်ပါဘူး။ ချိုးဖောက်မှုတွေကို ကြိုတင်တားဆီးတာ၊ ဖြစ်နိုင်ခြေမြင့်တဲ့နေရာတွေကို ပုံမှန်စစ်ဆေးတာ၊ တွေ့ရှိလာတဲ့အခါ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအတိုင်း စစ်ဆေးမှု စတင်တာ၊ အပြစ်ရှိကြောင်း သက်သေပြနိုင်ရင် ဘယ်သူ့ကိုမဆို တန်းတူညီမျှ အရေးယူတာနဲ့ ထပ်မံဖြစ်ပွားစေတဲ့ အခြေခံအကြောင်းရင်းတွေကို ဖြေရှင်းတာတွေလည်း ပါဝင်ပါတယ်။ အဆောက်အအုံတစ်ခုရဲ့ မီးဘေးလုံခြုံရေးကို မီးလောင်ပြီးမှပဲ စစ်ဆေးမယ်ဆိုတာ မဖြစ်သလို၊ ယာဉ်စည်းကမ်းကို မတော်တဆမှုဖြစ်ပြီး တိုင်ကြားမှပဲ ကြီးကြပ်မယ်ဆိုတာလည်း မလုံလောက်ပါဘူး။ ကြီးကြပ်ရေးဆိုတာ ဖြစ်ပြီးနောက် တုံ့ပြန်ခြင်းတစ်ခုတည်း မဟုတ်ဘဲ မဖြစ်ခင်ကတည်းက စောင့်ကြည့်ခြင်းပါဝင်ပါတယ်။

တိုင်ကြားသူမရှိလို့ မသိခဲ့ပါဘူး ဆိုတဲ့အကြောင်းပြချက်ဟာ လျှို့ဝှက်နေရာမှာ ဖြစ်ပွားတဲ့ကိစ္စတချို့အတွက် အဓိပ္ပာယ်ရှိနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ နေ့စဉ်လူသွားလူလာရှိတဲ့ လမ်းမတွေ၊ ဈေးတွေ၊ အများပြည်သူသုံးနေရာတွေနဲ့ အွန်လိုင်းပေါ်မှာ ပေါ်ပေါ်ထင်ထင် ဖြစ်နေတဲ့ကိစ္စတွေအတွက်တော့ ဒီအကြောင်းပြချက်က အားနည်းသွားပါတယ်။ သာမန်ပြည်သူတစ်ယောက်တောင် မြင်နိုင်တဲ့အရာကို စောင့်ကြည့်ဖို့ တာဝန်ပေးထားတဲ့အဖွဲ့အစည်းက မသိဘူးလို့ ထပ်တလဲလဲ ပြောနေရင် ပြည်သူအနေနဲ့ မမြင်နိုင်တာလား၊ မမြင်ချင်တာလား၊ မြင်ရက်နဲ့ မဆောင်ရွက်တာလား ဆိုတဲ့ သံသယ ဝင်လာတာ မဆန်းပါဘူး။

တိုင်ကြားသူကိုပဲ အခြေခံထားတဲ့စနစ်မှာ နောက်ထပ်ပြဿနာတစ်ခု ရှိပါတယ်။ ဥပဒေချိုးဖောက်မှုကို ရှာဖွေဖော်ထုတ်ဖို့ ကုန်ကျစရိတ်နဲ့ အန္တရာယ်တွေကို ပြည်သူဘက်ကို ရွှေ့ပေးလိုက်သလို ဖြစ်သွားတာပါ။ ပြည်သူက ဓာတ်ပုံရိုက်ရမယ်၊ သက်သေစုရမယ်၊ ရုံးသွားရမယ်၊ စစ်ဆေးမေးမြန်းမှုတွေကို ဖြေရမယ်။ တချို့အခြေအနေတွေမှာ ခြိမ်းခြောက်ခံရတာ၊ လက်စားချေခံရတာမျိုးအထိ ဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ အခြားတစ်ဖက်မှာတော့ အရေးယူဖို့ တာဝန်ရှိတဲ့အဖွဲ့က တိုင်ကြားချက် မရသေးပါဘူး လို့ ပြောပြီး လှုပ်ရှားမှုမရှိဘဲ နေနိုင်ပါတယ်။ ဒီလိုဖြစ်လာတဲ့အခါ ဥပဒေချိုးဖောက်သူထက် ဥပဒေလိုက်နာစေချင်တဲ့ ပြည်သူက ပိုပြီး ကုန်ကျခံရတဲ့ အခြေအနေ ဖြစ်လာပါတယ်။

အရေးယူမှု တစ်ခါတလေ ရှိနေတာနဲ့လည်း ဥပဒေစိုးမိုးမှု ရှိတယ်လို့ မဆိုနိုင်သေးပါဘူး။ လူအများက တူညီတဲ့ဥပဒေကို ချိုးဖောက်နေချိန်မှာ လူတစ်ယောက်၊ နှစ်ယောက်ကိုပဲ အရေးယူပြီး ကျန်သူတွေကို ဒီအတိုင်းထားနေရင် အဓိကပြဿနာက ဖမ်းဆီးမှုအရေအတွက် မဟုတ်တော့ပါဘူး။ ဥပဒေကျင့်သုံးမှု တည်ငြိမ်သလား၊ ချိုးဖောက်သူတိုင်းအပေါ် တူညီတဲ့စံနှုန်းနဲ့ ကျင့်သုံးသလားဆိုတာ ဖြစ်လာပါတယ်။

ဥပဒေတစ်ခုရဲ့ အင်အားဟာ ပြစ်ဒဏ်ဘယ်လောက်ကြီးမားသလဲဆိုတာထက် ချိုးဖောက်ရင် အရေးယူခံရနိုင်ခြေ ဘယ်လောက်သေချာသလဲဆိုတာနဲ့ ပိုဆိုင်ပါတယ်။ အရေးယူခံရနိုင်ခြေ နည်းနေပြီး ဘယ်သူအရေးယူခံရမလဲဆိုတာကိုလည်း ကြိုတင်ခန့်မှန်းလို့ မရနိုင်တော့တဲ့အခါ လူတွေက ဥပဒေကို စည်းမျဉ်းတစ်ခုလို မမြင်တော့ပါဘူး။ တိုင်ကြားသူမရှိသရွေ့ လုပ်လို့ရတယ်၊ အဆက်အသွယ်ရှိရင် လွတ်နိုင်တယ်၊ ဖမ်းခံရလို့ ကုန်ကျမယ့်စရိတ်ထက် ရမယ့်အမြတ်က ပိုများတယ် ဆိုတဲ့ တွက်ချက်မှုတွေ ဝင်လာပါတယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ ဥပဒေဟာ လူတိုင်းရဲ့အပြုအမူကို ထိန်းညှိပေးတဲ့ စည်းမျဉ်းတစ်ခု မဟုတ်တော့ဘဲ ကံမကောင်းလို့ အဖမ်းခံရသူအပေါ်သာ ကျရောက်တတ်တဲ့ မရေရာတဲ့ အန္တရာယ်တစ်ခုလို ဖြစ်လာပါတယ်။

ဒီလိုအခြေအနေ ကြာလာရင် ဥပဒေချိုးဖောက်မှုတင် များလာတာမဟုတ်ပါဘူး။ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းရဲ့ စံနှုန်းပါ ပြောင်းလဲလာပါတယ်။ အစမှာ ဒါမလုပ်သင့်ဘူး လို့ မြင်ကြပေမယ့် ချိုးဖောက်သူတွေ ပေါ်ပေါ်ထင်ထင် လုပ်နေရင်း အရေးယူမှု မရှိတာ ကြာလာတဲ့အခါ လူတိုင်း ဒီလိုပဲလုပ်နေကြတာ ဆိုတဲ့ လက်ခံမှု ပေါ်လာပါတယ်။ နောက်ဆုံးမှာ ဥပဒေလိုက်နာသူကိုတောင် မလည်မဝယ်သူ၊ အခွင့်အရေး မယူတတ်သူအဖြစ် မြင်လာနိုင်ပါတယ်။ ဥပဒေချိုးဖောက်မှုကို ပုံမှန်အရာတစ်ခုဖြစ်အောင် လုပ်ပေးတာဟာ ချိုးဖောက်သူတစ်ယောက်တည်း မဟုတ်ဘဲ ဆက်တိုက်အရေးမယူခြင်းလည်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီအခြေအနေက ပြည်သူ့ယုံကြည်မှုကိုပါ တဖြည်းဖြည်း ပျက်စီးစေပါတယ်။ လူတိုင်းမြင်နေရတဲ့ ချိုးဖောက်မှုကို တာဝန်ရှိသူတွေက အချိန်ကြာကြာ မဆောင်ရွက်ဘဲထားတဲ့အခါ နောက်ပိုင်း ဖမ်းဆီးမှုတစ်ခု ဖြစ်လာရင်တောင် ပြည်သူက ဥပဒေတစ်ခုတည်းနဲ့ မရှင်းတော့ပါဘူး။ ဘာကြောင့် ဒီလူကိုပဲ ဖမ်းတာလဲ၊ ဘာကြောင့် အခုမှ ဖမ်းတာလဲ၊ တခြားသူတွေကို ဘာကြောင့် မဖမ်းတာလဲဆိုတဲ့ သံသယတွေ ပေါ်လာပါတယ်။ အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ အာဏာဟာ အမိန့်ပေးနိုင်စွမ်းနဲ့ ပြစ်ဒဏ်ချနိုင်စွမ်းကနေတင် မလာပါဘူး။ သူတို့ရဲ့ လုပ်ဆောင်မှုကို တရားမျှတပြီး တစ်သမတ်တည်းရှိတယ်လို့ ပြည်သူက ယုံကြည်နိုင်ခြင်းကလည်း အရေးကြီးပါတယ်။

တချို့က တာဝန်ရှိအဖွဲ့အစည်းတွေမှာ လူအင်အားမလုံလောက်တာ၊ ဘတ်ဂျက်နည်းတာ၊ နည်းပညာနဲ့ သတင်းအချက်အလက်စနစ် အားနည်းတာကြောင့် အရာအားလုံးကို စောင့်ကြည့်ဖို့ မဖြစ်နိုင်ဘူးလို့ ဆိုနိုင်ပါတယ်။ ဒါဟာ လက်တွေ့ကျတဲ့ အခက်အခဲပါ။ ဘယ်အဖွဲ့အစည်းမှ ချိုးဖောက်မှုတိုင်းကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း မဖော်ထုတ်နိုင်ပါဘူး။ ဒါပေမဲ့ အရင်းအမြစ်နည်းတာနဲ့ ဦးစားပေးစနစ်မရှိတာ၊ တွေ့ရှိပြီးသားကိစ္စကို မဆောင်ရွက်တာ၊ တူညီတဲ့ချိုးဖောက်မှုကို လူရွေးပြီး ကွဲပြားစွာဆက်ဆံတာ၊ ဆုံးဖြတ်ချက်နဲ့ အရေးယူရလဒ်ကို အများပြည်သူသိအောင် မရှင်းပြတာတို့က မတူပါဘူး။ စွမ်းဆောင်ရည်အားနည်းခြင်းနဲ့ တာဝန်ယူမှုအားနည်းခြင်းကို ခွဲခြားကြည့်ဖို့ လိုပါတယ်။

တကယ် ဥပဒေစိုးမိုးစေချင်ရင် တိုင်ကြားချက်ရမှသာ တုံ့ပြန်တဲ့စနစ်တစ်ခုတည်းနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ ချိုးဖောက်မှုများတဲ့နေရာတွေကို ပုံမှန်စစ်ဆေးတဲ့စနစ်၊ ကိုယ်တိုင်ရှာဖွေဖော်ထုတ်တဲ့စနစ်၊ တိုင်ကြားသူရဲ့ အမည်နဲ့ လုံခြုံရေးကို ကာကွယ်ပေးတဲ့စနစ်၊ တိုင်ကြားချက်ရောက်လာပြီးနောက် ဘယ်အဆင့်ထိ စစ်ဆေးခဲ့တယ်ဆိုတာ ပြန်လည်အသိပေးနိုင်တဲ့စနစ်တွေ လိုပါတယ်။ တစ်ဦးချင်းကို ဖမ်းဆီးအရေးယူရုံနဲ့လည်း မပြီးသေးပါဘူး။ ချိုးဖောက်မှုကို ဆက်ဖြစ်စေတဲ့ အကျိုးစီးပွားကွန်ရက်တွေ၊ လိုင်စင်စနစ်ရဲ့ အားနည်းချက်တွေ၊ လာဘ်ပေးလာဘ်ယူမှု ဖြစ်နိုင်စေတဲ့ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းတွေ၊ ကြီးကြပ်မှုကင်းမဲ့နေတဲ့နေရာတွေကိုပါ ပြုပြင်ရပါမယ်။

အရေးအကြီးဆုံးကတော့ ဥပဒေကို လူရွေးပြီး မကျင့်သုံးဖို့ပါပဲ။ အာဏာရှိသူ၊ ငွေရှိသူ၊ အဆက်အသွယ်ရှိသူနဲ့ သာမန်ပြည်သူအပေါ် မတူတဲ့စံနှုန်းတွေ သုံးနေမယ်ဆိုရင် ဥပဒေဟာ တရားမျှတမှုကို ကာကွယ်ပေးတဲ့ကိရိယာအဖြစ် မကျန်တော့ပါဘူး။ အားနည်းသူကို လွယ်လွယ်အရေးယူပြီး အင်အားကြီးသူကို မထိရဲတဲ့စနစ်မှာ ဥပဒေက အာဏာကွာဟမှုကို လျှော့ချပေးမယ့်အစား ဆက်ပြီး ခိုင်မာအောင်လုပ်ပေးသွားနိုင်ပါတယ်။

ဥပဒေရှိတယ်ဆိုတာ စာအုပ်ထဲမှာ ပုဒ်မတွေ ရှိနေတာကို ဆိုလိုနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမဲ့ ဥပဒေစိုးမိုးတယ်ဆိုတာကတော့ အဲဒီထက် ပိုပါတယ်။ ပြည်သူက မြင်နေရတဲ့ ချိုးဖောက်မှုကို တာဝန်ရှိသူကလည်း မြင်နိုင်ရမယ်။ မြင်လာတဲ့အခါ တိုင်ကြားသူတစ်ယောက်ကို စောင့်မနေဘဲ စစ်ဆေးမှုကို စတင်နိုင်ရမယ်။ အရေးယူရာမှာလည်း ဘယ်သူ့အပေါ်မဆို တူညီတဲ့စံနှုန်းနဲ့ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းကို အသုံးပြုနိုင်ရမယ်။

ဒီအရာတွေ မရှိသေးသရွေ့ ဥပဒေအတိုင်း အရေးယူနေပါတယ် ဆိုတဲ့စကားဟာ ဥပဒေစိုးမိုးမှု ရှိကြောင်း သက်သေပြတဲ့အဖြေ မဖြစ်သေးပါဘူး။ တကယ်စိုးမိုးနေတဲ့ ဥပဒေဟာ တိုင်စာရောက်လာတဲ့အချိန်မှ အသက်ဝင်တာမဟုတ်ဘဲ လူတိုင်းအပေါ် တစ်သမတ်တည်း သက်ရောက်နေတဲ့ စည်းမျဉ်းတစ်ခု ဖြစ်ရပါမယ်။

ဥပဒေစိုးမိုးမှုဆိုတာ တိုင်ကြားခံရသူကို အရေးယူပြနိုင်ခြင်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဘယ်သူတိုင်တိုင် မတိုင်တိုင်၊ ဘယ်သူကျူးလွန်ကျူးလွန် တူညီတဲ့စည်းမျဉ်းနဲ့ တူညီတဲ့တာဝန်ခံမှုကို ရင်ဆိုင်ရမယ်ဆိုတဲ့ ယုံကြည်ချက်ကို လူ့အဖွဲ့အစည်းထဲမှာ တည်ဆောက်နိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ဥပဒေကို လူတိုင်း ကြောက်ဖို့မလိုပါဘူး။ ဥပဒေက လူတိုင်းအပေါ် တန်းတူသက်ရောက်မယ်လို့ ယုံကြည်နိုင်ဖို့ပဲ လိုပါတယ်။