နိူင်ငံရေးကကြီးခခွေး

 နိုင်ငံရေး ကကြီးခခွေး

နိုင်ငံရေးကို မစိတ်ဝင်စားဘူး၊ ငါနဲ့နိုင်ငံရေးနဲ့မဆိုင်ဘူး ငါတို့က စီးပွားရေးသမားမို့၊ အနုပညာရှင်မို့ နွားတွေမို့ ကျွဲတွေမို နိုင်ငံရေးသိစရာမလိုဘူးဆိုပြီး ပြောကြတာတွေ ကြားဖူးကြမှာပါ။ ဒါပေမယ့် မနက်အိပ်ရာထပြီး ညအိပ်ရာဝင်တဲ့အထိ လူ့ဘဝမှာ ကြုံရတဲ့အရာအတော်များများဟာ နိုင်ငံရေးဆုံးဖြတ်ချက်တွေနဲ့ တစ်နည်းမဟုတ် တစ်နည်း ဆက်စပ်နေပါတယ်။ လူတိုင်းရင်ဆိုင်နေရတဲ့ လျှပ်စစ်မီးခ၊ အခွန်၊ ကုန်ဈေးနှုန်း၊ ကျောင်းပညာရေး၊ ဆေးရုံဝန်ဆောင်မှု၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ မြေပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ အလုပ်သမားအခွင့်အရေးကနေ ကိုယ်ဘာပြောလို့ရသလဲ၊ ဘယ်လောက်လွတ်လပ်စွာ စုဝေးလို့ရသလဲဆိုတဲ့အထိ နိုင်ငံရေးနဲ့ မကင်းပါဘူး။

ဒါပေမယ့် နိုင်ငံရေးအကြောင်း ပြောတာဆိုတာနဲ့ နိုင်ငံရေးကို နားလည်တာ မတူပါဘူး။ ပါတီနာမည်တွေသိတာ၊ ခေါင်းဆောင်တွေအကြောင်း သိတာ၊ နေ့စဉ်နိုင်ငံရေးသတင်းတွေ လိုက်ဖတ်တာဟာ နိုင်ငံရေးအသိအမြင်ရဲ့ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်နိုင်ပေမယ့် ခိုက်မာတဲ့အခြေခံအသိတော့ မဟုတ်သေးပါဘူး။ ဘယ်အစိုးရပဲတက်တက်၊ ဘယ်ပါတီပဲအာဏာရရ၊ နိုင်ငံရေးကို နားလည်ဖို့ အမြဲပြန်အသုံးချနိုင်တဲ့ အခြေခံသဘောတရားတွေ ရှိပါတယ်။

နိုင်ငံတော်နဲ့ အစိုးရ ဘာကွာသလဲ။ အာဏာကို ဘာကြောင့် တစ်နေရာထဲမှာမရှိစေပဲ ခွဲထားရသလဲ။ အာဏာရှိသူကို ဥပဒေက ပြန်ထိန်းချုပ်နိုင်သလား။ ဒီမိုကရေစီဆိုတာ မဲပေးရုံနဲ့ ပြည့်စုံသလား။ နိုင်ငံသားတစ်ယောက်မှာ ဘာအခွင့်အရေးရှိပြီး ဘာတာဝန်ရှိသလဲ။ အစိုးရသုံးနေတဲ့ငွေက ဘယ်ကလာသလဲ။ ဒီလိုအခြေခံမေးခွန်းတွေကို မခွဲတတ်ရင် နိုင်ငံရေးသတင်းအများကြီးသိနေရင်တောင် နိုင်ငံရေးကို နားလည်တယ်လို့ ပြောဖို့ခက်ပါတယ်။

အခု ဘယ်ပါတီမှန်တယ်၊ ဘယ်ခေါင်းဆောင်ကောင်းတယ်ဆိုတာကို ပြောမှာမဟုတ်ပါဘူး။ လူတစ်ယောက် နိုင်ငံရေးအကြောင်း စဉ်းစားတဲ့အခါ အနည်းဆုံး မရောထွေးသင့်တဲ့ အခြေခံအယူအဆ ရှစ်ခုကိုပဲ ခွဲကြည့်ကြပါမယ်။

၁။ နိုင်ငံတော်၊ အစိုးရ၊ ပြည်သူနှင့် အာဏာ၏ အရင်းအမြစ်

နိုင်ငံရေးကို နားလည်ဖို့ ပထမဆုံးလိုအပ်တာက နိုင်ငံတော်၊ အစိုးရ နဲ့ ပြည်သူ ဆိုတဲ့ သုံးခုကို တစ်ခုတည်းလို မမြင်မိဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီသုံးခုဟာ အပြန်အလှန်ဆက်စပ်နေကြပေမယ့် အဓိပ္ပာယ်တူတဲ့ အရာတွေ မဟုတ်ပါဘူး။

နိုင်ငံတော် (State) ဆိုတာ သတ်မှတ်ထားတဲ့ နယ်မြေ၊ အဲဒီနယ်မြေအတွင်း နေထိုင်တဲ့ လူထု၊ အုပ်ချုပ်ရေး၊ ဥပဒေပြုရေး၊ တရားစီရင်ရေးနဲ့ လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတွေ၊ အချုပ်အခြာအာဏာနဲ့ ပြည်ပနိုင်ငံတွေနဲ့ ဆက်ဆံနိုင်တဲ့ နိုင်ငံရေးဖွဲ့စည်းမှုကြီးတစ်ခု ဖြစ်ပါတယ်။ နိုင်ငံတော်ဟာ အစိုးရတစ်ဖွဲ့ထက် ပိုကျယ်ပြန့်ပါတယ်။ အစိုးရတစ်ရပ် ပြောင်းသွားတာနဲ့ နိုင်ငံတော်တစ်ခုလုံး ပျောက်ကွယ်သွားတာ မဟုတ်ပါဘူး။

အစိုးရ (Government) ဆိုတဲ့ စကားလုံးကို သုံးပုံသုံးနည်းအလိုက် အဓိပ္ပာယ်နည်းနည်းကွာနိုင်ပါတယ်။ တချို့အခါ နိုင်ငံတော်ကို အုပ်ချုပ်နေတဲ့ အဖွဲ့အစည်းစုစုပေါင်းကို ရည်ညွှန်းသလို နေ့စဉ်နိုင်ငံရေးစကားမှာတော့ သမ္မတ၊ ဝန်ကြီးချုပ်၊ ဝန်ကြီးအဖွဲ့နဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနတွေလို လက်ရှိအုပ်ချုပ်ရေးတာဝန်ကို ထမ်းဆောင်နေတဲ့ အစိုးရအဖွဲ့ကို အဓိကရည်ညွှန်းတတ်ပါတယ်။ အလွယ်ဆုံးခွဲပြောရရင် နိုင်ငံတော်ဟာ ရေရှည်တည်ရှိနေတဲ့ နိုင်ငံရေးဖွဲ့စည်းမှုဖြစ်ပြီး အစိုးရကတော့ အဲဒီဖွဲ့စည်းမှုအတွင်း သတ်မှတ်ထားတဲ့ စည်းမျဉ်းတွေအရ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာကို ကိုင်တွယ်အသုံးပြုနေတဲ့ အဖွဲ့ဖြစ်ပါတယ်။

ပြည်သူ (People) နဲ့ နိုင်ငံသား (Citizens) ဆိုတာလည်း အပြည့်အဝတူညီတာ မဟုတ်ပါဘူး။ နိုင်ငံတစ်ခုအတွင်း နေထိုင်သူအားလုံးဟာ နိုင်ငံသားဖြစ်နေမှာမဟုတ်ပဲ နိုင်ငံခြားသား ဧည့်နိုင်သားတွေလဲ ရှိနေနိုင်သလိူ နိုင်ငံသားတချို့ကိုယ်တိုင်ကလည်း နိုင်ငံရပ်ခြားမှာ နေထိုင် နေနိုင်ကြပါတယ်။ ခေတ်သစ်နိုင်ငံရေးအမြင်မှာတော့ ပြည်သူနဲ့ နိုင်ငံသားတွေကို အုပ်ချုပ်ခံရသူသက်သက်အဖြစ် မမြင်ဘဲ အခွင့်အရေးရှိသူ၊ အများရေးရာဆုံးဖြတ်ချက်တွေမှာ ပါဝင်နိုင်သူနဲ့ အာဏာရှိသူဆီက တာဝန်ခံမှုတောင်းဆိုနိုင်သူတွေအဖြစ် မြင်ပါတယ်။

ဒီနေရာကနေတဆင့် အာဏာ (Power) နဲ့ တရားဝင်အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့် (Legitimate Authority) ကို ခွဲသိဖို့လည်း လိုပါတယ်။ အာဏာဆိုတာ တခြားသူတွေရဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်နဲ့ အပြုအမူကို သက်ရောက်စေနိုင်တဲ့ စွမ်းအားဖြစ်ပါတယ်။ လက်နက်၊ ငွေကြေး၊ ရာထူး၊ အဖွဲ့အစည်း၊ သတင်းအချက်အလက်၊ နည်းပညာနဲ့ လူထုထောက်ခံမှုတို့ဟာ အာဏာရဲ့ အရင်းအမြစ်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမယ့် အာဏာရှိတာနဲ့ အဲဒီအာဏာကို အသုံးပြုခွင့်ရှိတယ်ဆိုတာကို လူ့အသိုင်းအဝိုင်းက လက်ခံတဲ့ပုံစံတွေဟာ မတူညီကြပါဘူး။ လူတစ်ယောက်က လက်နက်ကိုင်ထားလို့ တခြားသူကို အမိန့်ပေးကောင်းပေးနိုင်ပါတယ်။ သူ့လက်ထဲမှာ အာဏာကိုဖန်တီးနိုင်တဲ့ လက်နက် ရှိပါတယ်။ ဒါပေမယ့် လူတွေက သူ့အမိန့်ကို ဘာကြောင့် လက်ခံသင့်သလဲဆိုတာကျတော့ Legitimacy လို့ခေါ်တဲ့ အဲဒီအာဏာကို သင့်လျော်တဲ့ အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်အဖြစ် လက်ခံမှုဆိုင်ရာ မေးခွန်းဖြစ်လာပါတယ်။

ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အခြေခံတဲ့ ဒီမိုကရေစီစနစ်တွေမှာ အုပ်ချုပ်ပိုင်ခွင့်ကို ဥပဒေ၊ ရွေးကောက်ပွဲ၊ နိုင်ငံရေးအဖွဲ့အစည်းနဲ့ ပြည်သူ့သဘောတူလက်ခံမှုတို့ကနေ အခြေခံရယူဖို့ ကြိုးစားကြပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ ဥပဒေနဲ့အညီ ဖြစ်နေခြင်း (Legality) နဲ့ တရားဝင်သင့်လျော်တယ်လို့ လက်ခံခြင်း (Legitimacy) ဟာလည်း အမြဲတူညီနေတယမဟုတ်ပါဘူး။ ဥပဒေတစ်ရပ်က အာဏာတစ်ခုကို ခွင့်ပြုထားနိုင်ပေမယ့် အဲဒီဥပဒေကိုယ်တိုင် တရားမျှတမှု၊ အခြေခံအခွင့်အရေးနဲ့ ပြည်သူ့သဘောတူမှုတို့နဲ့ ကိုက်ညီသလားဆိုတာ သီးခြားစဉ်းစားရပါတယ်။

ဒါကြောင့် အစိုးရကို ဝေဖန်ခြင်းနဲ့ နိုင်ငံတော်ကို ဆန့်ကျင်ခြင်းဟာ မတူပါဘူး။ အုပ်ချုပ်သူတစ်ယောက်ကို ထောက်ခံခြင်းနဲ့ နိုင်ငံတော်ကို ချစ်တယ်ဆိုတာကလည်း တစ်ခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး။ နိုင်ငံရေးကို စဉ်းစားရာမှာ ဘယ်သူ့မှာ အာဏာရှိသလဲဆိုတာတင် မကြည့်ဘဲ အဲဒီအာဏာ ဘယ်ကနေ ရလာသလဲ၊ ဘာကြောင့် လက်ခံသင့်သလဲဆိုတာကိုပါ ကြည့်ရပါတယ်။

၂။ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနှင့် အာဏာကို ကန့်သတ်ခြင်း

နိုင်ငံတော်မှာ အာဏာရှိရုံနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ ဘယ်သူက ဘယ်အာဏာကို ကိုင်မလဲ၊ ဘယ်အတိုင်းအတာအထိ အသုံးပြုနိုင်မလဲ၊ ဘာကို မလုပ်နိုင်ဘူးလဲဆိုတဲ့ အခြေခံစည်းမျဉ်းတွေ လိုပါတယ်။ ဒီအတွက် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ (Constitution) က အရေးပါလာပါတယ်။

ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေတစ်ရပ်ဟာ နိုင်ငံတော်အာဏာကို ဖွဲ့စည်းပေးသလို အဲဒီအာဏာကို ကန့်သတ်ပေးတဲ့ အခြေခံစည်းမျဉ်းစု ဖြစ်ပါတယ်။ ဥပဒေပြုရေးအာဏာ ဘယ်နေရာမှာရှိရမလဲ ဆိုတာ၊ အုပ်ချုပ်ရေးကို ဘယ်လိုဖွဲ့မလဲဆိုတာ၊ တရားစီရင်ရေးရဲ့ အခန်းကဏ္ဍ ဘာလဲဆိုတာ၊ အစိုးရရာထူးတွေကို ဘယ်လိုရယူမလဲဆိုတာ၊ ရာထူးသက်တမ်း ဘယ်လောက်ရှိမလဲ၊ အာဏာလွှဲပြောင်းမှုကို ဘယ်လိုပြုလုပ်မလဲဆိုတာ၊ အခြေခံအခွင့်အရေးတွေကို ဘယ်လိုကာကွယ်မလဲဆိုတာတွေကို သတ်မှတ်ပေးပါတယ်။

ဒါကြောင့် Constitution ကို အစိုးရကို အာဏာပေးတဲ့ စာတမ်း လို့ပဲ နားလည်လိုက်ရင် မပြည့်စုံပါဘူး။ သူ့ရဲ့ အရေးကြီးဆုံးလုပ်ဆောင်ချက်တစ်ခုက အစိုးရမှာ ဘာလုပ်ပိုင်ခွင့်ရှိသလဲဆိုတာ သတ်မှတ်သလို တချိန်တည်းမှာပဲ ဘာလုပ်ခွင့်မရှိဘူးဆိုတာကိုပါ ကန့်သတ်ထားပေးခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဥပမာ သမ္မတတစ်ယောက်မှာ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာရှိတယ်ဆိုပါစို့။ သမ္မတမှာ အာဏာရှိတယ် ဆိုတာနဲ့ မရပ်ဘဲ အဲဒီအာဏာကို ဘယ်စည်းမျဉ်းက ပေးထားသလဲ၊ ဘယ်အတိုင်းအတာအထိ အသုံးပြုနိုင်သလဲ၊ ဘယ်အခြေအနေမှာ တခြားအဖွဲ့အစည်းရဲ့ အတည်ပြုချက်လိုသလဲ၊ အာဏာကျော်လွန်ရင် ဘယ်သူက စစ်ဆေးတားဆီးနိုင်သလဲဆိုတာ ဆက်ကြည့်ရပါတယ်။

ဒီနေရာမှာ Constitution ရှိခြင်းနဲ့ Constitutionalism ဆိုတဲ့ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံစည်းမျဉ်းအောက်မှာ နိုင်ငံတော်အာဏာကို အမှန်တကယ်ကန့်သတ်ထားခြင်းဆိုတာကို ခွဲခြားသိဖို့ လိုပါတယ်။

နိုင်ငံတစ်ခုမှာ ရေးသားထားတဲ့ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေရှိပြီး အဲဒီထဲမှာ အခြေခံအခွင့်အရေး၊ တရားရုံးလွတ်လပ်မှု၊ အာဏာခွဲဝေမှုနဲ့ အစိုးရအာဏာကန့်သတ်ချက်တွေကို သေသေချာချာ ရေးထားပါတယ်။ ဒါပေမယ့် လက်တွေ့မှာ အာဏာရှိသူက အဲဒီစည်းမျဉ်းတွေကို ချိုးဖောက်လည်း ဘာအကျိုးဆက်မှ မရှိဘူး၊ တရားရုံးနဲ့ လွှတ်တော်ကလည်း မတားဆီးနိုင်ဘူးဆိုရင် Constitution ရှိပေမယ့် Constitutionalism က အလုပ်မလုပ်နိုင်လို့ပါပဲ။

ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေရဲ့ တန်ဖိုးကို စာမျက်နှာအရေအတွက်နဲ့ ခန့်ညားလှပတဲ့စကားလုံးတွေကသာ အဆုံးအဖြတ် မပေးပါဘူး။ အာဏာရှိသူကိုယ်တိုင် စည်းမျဉ်းအောက်မှာ နေရပြီး ချိုးဖောက်မှုရှိရင် တကယ်စစ်ဆေးနိုင်၊ အကျိုးဆက်ရှိနိုင်မှသာ Constitution တည်ရှိနေမှုနဲ့ အာဏာကန့်သတ်နိုင်မှုဟာ လက်တွေ့အဓိပ္ပာယ်ရှိလာပါလိမ့်မယ်။

၃။ အာဏာခွဲဝေမှု၊ အပြန်အလှန်ထိန်းညှိမှုနှင့် တာဝန်ခံမှု

အာဏာပုံစံအမျိုးမျိုး တစ်နေရာတည်းမှာ စုပုံသွားရင် အဲဒီအာဏာကို ပြန်လည်ထိန်းချုပ်ဖို့က ပိုခက်ပါတယ်။ လူတစ်ယောက် ဒါမှမဟုတ် အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့က ဥပဒေကို ကိုယ်တိုင်ရေး၊ ကိုယ်တိုင်အကောင်အထည်ဖော်၊ ကိုယ်တိုင်စီရင်ဆုံးဖြတ်နိုင်ရင် သူ့တို့ရဲ့လုပ်ဆောင်ချက်ကို ပြန်လည်ကန့်သတ်စစ်နိုင်မယ့် လွတ်လပ်တဲ့နယ်ပယ်တွေ အားနည်းသွားပါတယ်။

ဒီပြဿနာကို လျှော့ချဖို့ နိုင်ငံတော်အာဏာကို ဥပဒေပြုရေး (Legislature)၊ အုပ်ချုပ်ရေး (Executive) နဲ့ တရားစီရင်ရေး (Judiciary) ဆိုပြီး အဓိကအခန်းကဏ္ဍသုံးခုအဖြစ် ခွဲစဉ်းစားလာကြပါတယ်။

ဥပဒေပြုရေးက လူ့အသိုင်းအဝိုင်းအပေါ် အထွေထွေသက်ရောက်မယ့် ဥပဒေတွေနဲ့ စည်းမျဉ်းတွေကို ချမှတ်ပါတယ်။ အုပ်ချုပ်ရေးက ဥပဒေတွေနဲ့ မူဝါဒတွေကို အကောင်အထည်ဖော်ပြီး နေ့စဉ်အစိုးရလုပ်ငန်းတွေကို ဆောင်ရွက်ပါတယ်။ တရားစီရင်ရေးက ဥပဒေကို အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုပြီး ဥပဒေဆိုင်ရာ ပဋိပက္ခတွေကို စီရင်ဆုံးဖြတ်ပါတယ်။

အာဏာခွဲဝေမှုဆိုတာက ဒီအဖွဲ့သုံးခုကို လုံးဝဆက်စပ်မှုမရှိအောင် ခွဲထားရမယ်ဆိုတဲ့ အဓိပ္ပာယ်မျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ နိုင်ငံရေးစနစ်တစ်ခုနဲ့တစ်ခု အာဏာခွဲဝေပုံတွေဟာလည်း မတူနိုင်ပါဘူး။ ပါလီမန်စနစ်မှာ အုပ်ချုပ်ရေးနဲ့ ဥပဒေပြုရေးအကြား ဆက်စပ်မှု ပိုနီးကပ်နိုင်ပြီး သမ္မတစနစ်မှာတော့ အဖွဲ့နှစ်ခုကို ပိုမိုခွဲထားနိုင်ပါတယ်။ အဓိကရည်ရွယ်ချက်က အာဏာအားလုံးကို လူတစ်ယောက် ဒါမှမဟုတ် အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့က ပြန်လည်စစ်ဆေးမှုမရှိဘဲ အသုံးပြုနိုင်တဲ့ အခြေအနေ မဖြစ်ပေါ်စေဖို့ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီအတွက် Checks and Balances ဆိုတဲ့ အပြန်အလှန်စစ်ဆေးထိန်းညှိမှု လိုအပ်လာပါတယ်။ လွှတ်တော်က အစိုးရရဲ့ ဘတ်ဂျက်၊ မူဝါဒနဲ့ အုပ်ချုပ်ရေးလုပ်ဆောင်ချက်တွေကို စစ်ဆေးပါတယ်။ တချို့ရာထူးတွေ ခန့်အပ်ရာမှာ လွှတ်တော်ရဲ့ အတည်ပြုချက် လိုအပ်ပါတယ်။ တချို့နိုင်ငံရေးစနစ်တွေမှာ တရားရုံးက အစိုးရလုပ်ဆောင်ချက် ဒါမှမဟုတ် ဥပဒေတစ်ရပ်ဟာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေနဲ့ ကိုက်ညီသလားဆိုတာ စစ်ဆေးပါတယ်။

အခုလို အဖွဲ့အစည်းတွေကို ခွဲထားထားတဲ့အပြင် လက်တွေ့ အာဏာကိုသုံး နေသူတွေကို သူလုပ်ခဲ့တဲ့အရာအတွက် ရှင်းပြခိုင်းနိုင်ပြီး ချိုးဖောက်မှုရှိလာရင် အကျိုးဆက်ကို ခံယူစေနိုင်ဖို့ လိုပါတယ်။ ဒါကို တာဝန်ခံမှုလို့ ခေါ်ပါတယ်။

တာဝန်ခံမှုမှာ အာဏာသုံးသူက သူ့ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ရှင်းပြရခြင်းနဲ့ လွဲမှားမှု၊ ချိုးဖောက်မှုရှိခဲ့ရင် အကျိုးဆက်ကိုခံယူရခြင်း နှစ်ခုလုံး ပါဝင်ပါတယ်။ ငါ့မှာ အာဏာရှိလို့ လုပ်တာ ဆိုတဲ့ အကြောင်းပြချက်တစ်ခုတည်းနဲ့ မလုံလောက်ပါဘူး။ အဲဒီလုပ်ဆောင်ချက်ပြုလုပ်ပိုင်ခွင့် ဘယ်ကနေ ရလာသလဲ၊ ဘာကြောင့် အဲဒီဆုံးဖြတ်ချက်ချခဲ့သလဲ၊ စည်းမျဉ်းနဲ့ ကိုက်ညီသလား၊ အများပြည်သူပိုင် အရင်းအမြစ်ကို သင့်တော်စွာ အသုံးပြုခဲ့သလားဆိုတာ စစ်ဆေးနိုင်ရပါတယ်။

ဒီအာဏာခွဲဝေမှုဟာ အာဏာရဲ့ ဖွဲ့စည်းပုံကို နေရာခွဲထားခြင်း၊ Checks and Balances က အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုရဲ့ အာဏာကို တခြားအဖွဲ့အစည်းက ပြန်လည်ထိန်းညှိနိုင်ခြင်း၊ Accountability ကတော့ အာဏာသုံးသူကို အဖြေတောင်းပြီး လွဲမှားမှုရှိရင် အကျိုးဆက်ခံစေနိုင်ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ အစိုးရတစ်ရပ်မှာ ဒီအခြေအနေမျိုးရှိရဲ့လား ကင်းကွာနေပြီလားဆိုတာကို ခွဲခြားသိနိုင်ဖို့ဟာ အခြေခံအကျဆုံးအချက်ဖြစ်ပါတယ်။

၄။ ဥပဒေစိုးမိုးမှုနှင့် ဥပဒေကို ကိရိယာအဖြစ် အသုံးပြုခြင်း

နိုင်ငံတိုင်းနီးပါးမှာ ဥပဒေရှိပါတယ်။ အာဏာရှင်စနစ်မှာတောင် ဥပဒေရှိနိုင်ပါတယ်။ ပြည်သူကို ထိန်းချုပ်ဖို့၊ မီဒီယာကို ကန့်သတ်ဖို့၊ နိုင်ငံရေးပြိုင်ဘက်တွေကို တားဆီးဖို့ ဒါမှမဟုတ် အစိုးရဝေဖန်သူတွေကို အရေးယူဖို့တောင် ဥပဒေတွေ ထုတ်ပြန်ထားတတ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် ဥပဒေရှိခြင်းတစ်ခုတည်းနဲ့ Rule of Law ဆိုတဲ့ ဥပဒေစိုးမိုးမှု ရှိနေပြီလို့ မဆိုနိုင်ပါဘူး။

ဒီကွာခြားချက်ကို နားလည်ဖို့ Rule of Law နဲ့ Rule by Law လို့ ဝေဖန်ခေါ်ဆိုလေ့ရှိတဲ့ ပုံစံကို ခွဲခြားကြည့်မြင်နိုင်ပါတယ်။

Rule by Law ပုံစံမှာ ဥပဒေဟာ အာဏာရှိသူက တခြားသူတွေအပေါ် အမိန့်ပေး၊ ထိန်းချုပ်၊ အရေးယူဖို့ အသုံးပြုတဲ့ ကိရိယာတစ်ခု ဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။ ပြည်သူတွေကို ဥပဒေအောက်ထားပေမယ့် အာဏာရှိသူကိုယ်တိုင်ကတော့ အဲဒီဥပဒေရဲ့ ကန့်သတ်ချက်အောက်မှာ လက်တွေ့မရှိနိုင်ပါဘူး။

Rule of Law ဆိုတဲ့ ဥပဒေစိုးမိုးမှုမှာတော့ ဥပဒေဟာ ပြည်သူကိုသာမက အစိုးရနဲ့ အာဏာရှိသူကိုပါ ချုပ်ကိုင်ရပါတယ်။ အာဏာရှိသူက ကိုယ်မကြိုက်တဲ့လူကို စိတ်ကြိုက်ဖမ်းဆီးလို့မရဘူး၊ ကိုယ်နဲ့နီးစပ်တဲ့သူကို ဥပဒေကျော်ပြီး အကာအကွယ်ပေးလို့မရဘူး၊ ကိုယ်တိုင်လည်း သတ်မှတ်ထားတဲ့ လုပ်ထုံးလုပ်နည်းနဲ့ အာဏာကန့်သတ်ချက်တွေကို လိုက်နာရပါတယ်။

ဥပဒေစိုးမိုးမှုရှိဖို့အတွက်ဆိုရင် ဥပဒေတွေဟာ တိကျရှင်းလင်းနေရပါမယ်၊ အများပြည်သူတွေ ကြိုတင်သိရှိနိုင်ရပါမယ်၊ လွယ်လွယ်ကူကူနဲ့ နောက်ကြောင်းပြန်အသုံးချလို့မရရပါဘူး၊ အလားတူအခြေအနေတွေမှာ အလားတူပုံစံနဲ့သာ အသုံးပြုရပါမယ်၊ ဥပဒေအငြင်းပွားမှုတွေကို လွတ်လပ်ပြီး ဘက်မလိုက်တဲ့ တရားစီရင်ရေးက ကြားနာနိုင်ရပါတယ်။ ဒီအခြေခံတွေ မရှိရင် ဥပဒေဟာ တည်ငြိမ်တဲ့ စည်းမျဉ်းထက် အာဏာရှိသူရဲ့ လက်ရှိဆန္ဒကို အကောင်အထည်ဖော်ပေးတဲ့ ကိရိယာဖြစ်သွားနိုင်ပါတယ်။

Due Process သို့မဟုတ် ဥပဒေနည်းလမ်းတကျ ဆောင်ရွက်မှုဆိုရာမှာလည်း အရေးကြီးပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ကို ဖမ်းဆီး၊ စွပ်စွဲ၊ အရေးယူရာမှာ ဘာအမှုနဲ့ စွပ်စွဲထားတယ်ဆိုတာ သိခွင့်ရှိရမယ်၊ ကိုယ့်ဘက်က ကာကွယ်ပြောဆိုခွင့်နဲ့ သက်သေတင်ပြခွင့်ရှိရမယ်၊ ဘက်မလိုက်တဲ့ တရားစီရင်ရေးအောက်မှာ ကြားနာခံရခွင့် ရှိရပါတယ်။

ဥပဒေအောက် တန်းတူညီမျှမှုဆိုတာ လူတိုင်းကို အခြေအနေမကြည့်ဘဲ စက်ရုပ်လို တစ်ပုံစံတည်း ဆက်ဆံရမယ်ဆိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အလားတူအခြေအနေမှာရှိသူတွေကို ရာထူး၊ ငွေကြေး၊ နိုင်ငံရေးသြဇာ၊ မိသားစုနောက်ခံ ဒါမှမဟုတ် အာဏာရှိသူနဲ့ နီးစပ်မှုကြောင့် ဥပဒေရဲ့ ကာကွယ်မှုနဲ့ အကျိုးဆက်ကို စိတ်ကြိုက်ပြောင်းလဲလို့ မရသင့်ဘူးဆိုတာမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။

ဥပဒေစိုးမိုးမှုရဲ့ အဓိကစမ်းသပ်ချက်က ပြည်သူဘယ်လောက် နာခံသလဲဆိုတာ မဟုတ်ပါဘူး။ အာဏာအရှိဆုံးသူကိုတောင် ဥပဒေက ဘယ်လောက်အထိ ထိန်းနိုင်သလဲဆိုတာ ဖြစ်ပါတယ်။

၅။ ဒီမိုကရေစီဆိုတာ ရွေးကောက်ပွဲရှိရုံ မဟုတ်ပါ

ဒီမိုကရေစီ (Democracy) ကို နားလည်ဖို့ ပြည်သူက ဘယ်သူအုပ်ချုပ်မလဲဆိုတာကို ဘယ်လိုဆုံးဖြတ်နိုင်သလဲ၊ အုပ်ချုပ်နေသူကို ဘယ်လိုတာဝန်ခံစေနိုင်သလဲ၊ မကျေနပ်တော့ရင် အာဏာကို ဘယ်လိုငြိမ်းချမ်းစွာ ပြောင်းလဲနိုင်သလဲဆိုတဲ့ အချက်တွေကနေ စဉ်းစားနိုင်ပါတယ်။

ရွေးကောက်ပွဲဟာ ဒီမိုကရေစီရဲ့ အခြေခံအင်္ဂါတစ်ခု ဖြစ်ပေမယ့် ရွေးကောက်ပွဲကျင်းပတယ်ဆိုတာတစ်ချက်တည်းနဲ့ ဒီမိုကရေစီ အပြည့်အဝရှိတယ်လို့ မဆိုနိုင်သေးပါဘူး။

အဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ ရွေးကောက်ပွဲဖြစ်ဖို့ မဲဆန္ဒရှင်လိုအပ်မယ့် တကယ့်ရွေးချယ်စရာတွေ ရှိရပါတယ်။ ပြိုင်ဘက်ပါတီနဲ့ ကိုယ်စားလှယ်တွေ ယှဉ်ပြိုင်နိုင်ရမယ်၊ နိုင်ငံရေးအမြင်မတူသူတွေ ဝေဖန်ပြောဆိုနိုင်ရမယ်၊ မဲဆန္ဒရှင်တွေက မိမိရွေးချယ်မှုအတွက် လိုအပ်တဲ့ သတင်းအချက်အလက်ကို လွတ်လပ်စွာရရှိနိုင်ရမယ်၊ မဲပေးမှုနဲ့ ရေတွက်မှုလုပ်ငန်းစဉ်ကို ယုံကြည်မှုရှိနိုင်ရပါမယ်။

ရွေးကောက်ပွဲရလဒ်ကို ငြိမ်းချမ်းစွာ လက်ခံပြီး အာဏာလွှဲပြောင်းနိုင်တဲ့ စည်းမျဉ်းနဲ့ နိုင်ငံရေးအစဉ်အလာ ရှိဖို့လည်း လိုပါတယ်။ တစ်ဖက်မှာလည်း မသမာမှု ဒါမှမဟုတ် စည်းမျဉ်းချိုးဖောက်မှုရှိတယ်လို့ ယူဆရင် သက်သေအထောက်အထားနဲ့ စိန်ခေါ်နိုင်တဲ့ တရားဝင်နည်းလမ်းတွေ ရှိရပါတယ်။

ဒီမိုကရေစီရဲ့ အရေးကြီးမှုက မဲပေးတဲ့နေ့တစ်နေ့မှာပဲ ရှိနေတာမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ ရွေးကောက်ပွဲနှစ်ကြိမ်ကြားက ကာလမှာလည်း အုပ်ချုပ်သူတွေကို သတင်းမီဒီယာက စုံစမ်းဖော်ထုတ်နိုင်ရမယ်၊ အရပ်ဘက်အဖွဲ့အစည်းတွေက ဝေဖန်နိုင်ရမယ်၊ လွှတ်တော်အတွင်း ဆန့်ကျင်ဘက်၊ အတိုက်အခံတွေရဲ့ အသံတွေ ရှိနေနိုင်ရပါမယ်၊ ပြည်သူတွေက ငြိမ်းချမ်းစွာ ဆွေးနွေး၊ စုဝေး၊ စည်းရုံးနိုင်ရပါတယ်။

ယနေ့ခေတ် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေကို အခြေခံတဲ့ ဒီမိုကရေစီစနစ် (Constitutional Democracy) ကို ပြောတဲ့အခါ လူများစုဆန္ဒနဲ့ အခြေခံအခွင့်အရေးကာကွယ်မှုကို နှစ်ခုလုံး ထည့်စဉ်းစားရပါတယ်။ လူများစုက ရွေးကောက်ပွဲမှာ အနိုင်ရထားတာကြောင့် လူနည်းစု ဒါမှမဟုတ် နိုင်ငံရေးအတိုက်အခံရဲ့ အခြေခံလွတ်လပ်ခွင့်တွေကို စိတ်ကြိုက်ဖယ်ရှားပိုင်ခွင့် ရလာတာ မဟုတ်ပါဘူး။ မဲအများစုဟာ အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာရဲ့ အရင်းအမြစ်တစ်ခု ဖြစ်နိုင်ပေမယ့် အခြေခံလူ့အခွင့်အရေးအားလုံးကို ဖျက်သိမ်းပိုင်ခွင့် မဖြစ်သင့်ပါဘူး။

ဒါကြောင့် ဒီမိုကရေစီကို ရွေးကောက်ပွဲရှိခြင်းတစ်ချက်တည်းနဲ့ မတိုင်းတာဘဲ နိုင်ငံရေးပြိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ ပါဝင်ခွင့်၊ သတင်းအချက်အလက်ရရှိနိုင်မှု၊ အစိုးရကို ဝေဖန်စစ်ဆေးနိုင်မှု၊ အာဏာကို ငြိမ်းချမ်းစွာ ပြောင်းလဲနိုင်မှုနဲ့ အခြေခံအခွင့်အရေးကာကွယ်မှုတို့ကို အတူကြည့်ရပါတယ်။

၆။ လူ့အခွင့်အရေး၊ နိုင်ငံသားအခွင့်အရေး၊ လွတ်လပ်ခွင့်နှင့် တာဝန်

လူတစ်ယောက်ဟာ နိုင်ငံတော်ရဲ့ အမိန့်ကို နာခံဖို့သာ ရှိတဲ့ အုပ်ချုပ်ခံသူ မဟုတ်ပါဘူး။ လူတစ်ယောက်ဖြစ်တဲ့အတွက် ရသင့်တဲ့ အခြေခံလူ့အခွင့်အရေးတွေ ရှိသလို နိုင်ငံတစ်ခုရဲ့ နိုင်ငံသားဖြစ်တဲ့အတွက် ရရှိလာတဲ့ နိုင်ငံရေးအခွင့်အရေးနဲ့ တာဝန်တွေလည်း ရှိပါတယ်။

လူ့အခွင့်အရေး (Human Rights) နဲ့ နိုင်ငံသားအခွင့်အရေး (Citizenship Rights) ကို အပြည့်အဝတူညီတယ်လို့ မြင်လို့မရနိုင်ပါဘူး။ လွတ်လပ်စွာပြောဆိုခွင့်၊ ယုံကြည်ကိုးကွယ်ခွင့် ဒါမှမဟုတ် မယုံကြည်ခွင့်၊ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာလွတ်လပ်ခွင့်နဲ့ မတရားဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်မှုကနေ ကာကွယ်ခံရခွင့်တို့လို အခွင့်အရေးတွေဟာ နိုင်ငံသားဖြစ်မှ ရသင့်တာ မဟုတ်ဘဲ လူတစ်ယောက်ဖြစ်တဲ့အတွက် ကာကွယ်သင့်တဲ့ အခြေခံအခွင့်အရေးတွေ ဖြစ်ပါတယ်။

Civil Liberties ဆိုတဲ့ အရပ်ဘက်လွတ်လပ်ခွင့်တွေထဲမှာ လွတ်လပ်စွာပြောဆိုခွင့်၊ ယုံကြည်ကိုးကွယ်ခွင့်၊ ငြိမ်းချမ်းစွာ စုဝေးခွင့်၊ အဖွဲ့အစည်းဖွဲ့ခွင့်၊ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာလွတ်လပ်ခွင့်နဲ့ မတရားဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်မှုကနေ ကာကွယ်ခံရခွင့်တို့ ပါဝင်နိုင်ပါတယ်။

Political Rights လို နိုင်ငံရေးအခွင့်အရေးတွေကတော့ နိုင်ငံသားဖြစ်မှုနဲ့ ပိုမိုတိုက်ရိုက်ဆက်စပ်တတ်ပါတယ်။ မဲပေးခွင့်၊ ရွေးကောက်ခံခွင့်၊ နိုင်ငံရေးပါတီနဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေမှာ ပါဝင်ခွင့်၊ အများရေးရာဆုံးဖြတ်ချက်တွေကို ဝေဖန်ဆွေးနွေးခွင့်တို့ဟာ နိုင်ငံရေးပါဝင်မှုရဲ့ အခြေခံပုံစံတွေ ဖြစ်ပါတယ်။

တချို့ဖွဲ့စည်းပုံနဲ့ လူ့အခွင့်အရေးစနစ်တွေမှာ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ လူမှုကာကွယ်ရေး၊ အလုပ်လုပ်ခွင့်နဲ့ အခြေခံလူနေမှုအဆင့်တို့ကို Social and Economic Rights ဆိုတဲ့ လူမှုစီးပွားရေးအခွင့်အရေးများအဖြစ် အသိအမှတ်ပြုထားပါတယ်။

ဒီအခြေခံအခွင့်အရေးတွေကို အစိုးရက မေတ္တာရှင်ရှင်ကြီးမို့လို့ပေးထားတဲ့ လက်ဆောင်လို မသမှတ်နိုင်ပါဘူး။ အခွင့်အရေးရဲ့ အရေးကြီးတဲ့လုပ်ဆောင်ချက်တစ်ခုက နိုင်ငံတော်အာဏာဟာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ဘဝ၊ ယုံကြည်ချက်၊ ကိုယ်ခန္ဓာနဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်တွေအပေါ် ဘယ်လောက်အထိ ဝင်ရောက်စွက်ဖက်နိုင်သလဲဆိုတာကို ကန့်သတ်ပေးခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။

ဒါပေမယ့် လွတ်လပ်ခွင့်ဆိုတာမှာလည်း ကိုယ်လုပ်ချင်သမျှအားလုံးကို အကန့်အသတ်မရှိ လုပ်ခွင့်ရှိတယ်ဆိုတာမျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ လူတစ်ယောက်ရဲ့ လွတ်လပ်ခွင့်ဟာ တခြားသူရဲ့ အခွင့်အရေး၊ လုံခြုံရေး ဒါမှမဟုတ် အများဆိုင်ရာအကျိုးစီးပွားနဲ့ တိုးတိုက်မိနိုင်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် လွတ်လပ်ခွင့်ကို ကန့်သတ်ရတဲ့အခါ ဥပဒေအရ ဖြစ်ရမယ်၊ တရားဝင်ရည်ရွယ်ချက်ရှိရမယ်၊ အမှန်တကယ်လိုအပ်ရမယ်၊ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ အချိုးညီတဲ့အတိုင်းအတာအထိသာ ကန့်သတ်ရမယ်၊ လူတစ်စုကို စိတ်ကြိုက်ဖိနှိပ်ဖို့ အသုံးမပြုရပါဘူး။

နိုင်ငံသားတာဝန်ဆိုတာလည်း အစိုးရပြောသမျှ နာခံခြင်းနဲ့ မတူပါဘူး။ ဥပဒေကို လေးစားခြင်း၊ တခြားသူရဲ့ အခွင့်အရေးကို မချိုးဖောက်ခြင်း၊ ဥပဒေအရ သက်ဆိုင်တဲ့ အခွန်ကို ပေးဆောင်ခြင်း၊ အများပိုင်ပစ္စည်းနဲ့ အများဆိုင်ရာအကျိုးစီးပွားကို ထိန်းသိမ်းခြင်းတို့ဟာ အခြေခံတာဝန်တွေသာ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီမိုကရေစီအသိုက်အဝန်းတစ်ခုမှာ နိုင်ငံသားတာဝန်ဟာ ဒီထက်ပိုကျယ်ပြန့်ပါတယ်။ အာဏာရှိသူကို စောင့်ကြည့်ခြင်း၊ အများရေးရာကိစ္စတွေကို စိတ်ဝင်စားခြင်း၊ သတင်းအချက်အလက်ကို စိစစ်ခြင်း၊ မှားယွင်းတဲ့သတင်းကို အလွယ်တကူ မဖြန့်ဝေခြင်း၊ မိမိနဲ့ အမြင်မတူသူရဲ့ အခွင့်အရေးကိုပါ လေးစားခြင်းနဲ့ ကိုယ့်နိုင်ငံရေးဆုံးဖြတ်ချက်အတွက် အကြောင်းပြချက်ရှိရှိ တာဝန်ယူခြင်းတို့ ပါဝင်ပါတယ်။

၇။ အခွန်၊ ဘတ်ဂျက်နှင့် အများပြည်သူပိုင်အရင်းအမြစ်

နိုင်ငံရေးကို ခေါင်းဆောင်၊ ပါတီနဲ့ ရွေးကောက်ပွဲတွေအကြောင်းပဲ စဉ်းစားရင် လူ့အသိုင်းအဝိုင်းရဲ့ အရင်းအမြစ်ကို ဘယ်သူ့ဆီက ဘယ်လောက်ရယူမလဲ၊ ဘယ်လိုစုဆောင်းမလဲ၊ ဘယ်သူ့အတွက် ဘယ်နေရာမှာ အသုံးပြုမလဲဆိုတဲ့ အရေးကြီးတဲ့အပိုင်းကို ကျော်သွားပါလိမ့်မယ်။

အစိုးရက လမ်းဖောက်မယ်၊ ကျောင်းဆောက်မယ်၊ ဆေးရုံဖွင့်မယ်၊ ရေ၊ မီးနဲ့ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးဝန်ဆောင်မှု ပေးမယ်၊ ဝန်ထမ်းလစာပေးမယ်၊ လူမှုကာကွယ်ရေးစနစ် တည်ဆောက်မယ်၊ လုံခြုံရေးနဲ့ ကာကွယ်ရေးအတွက် အသုံးပြုမယ်ဆိုရင် အရင်းအမြစ်တွေ လိုပါတယ်။

ဒီအရင်းအမြစ်ဟာ အုပ်ချုပ်သူတွေရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ပစ္စည်း မဟုတ်ပါဘူး။ အခွန်၊ သဘာဝအရင်းအမြစ်ကရတဲ့ ဝင်ငွေ၊ အစိုးရပိုင်လုပ်ငန်းများ၊ နိုင်ငံပိုင်ပစ္စည်းအသုံးချမှု၊ ဝန်ဆောင်ခနဲ့ ပြည်တွင်းပြည်ပချေးငွေတို့ကနေ ရရှိလာတဲ့ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များသာဖြစ်ပါတယ်။

အခွန် (Taxation) ဟာ စီးပွားရေးနည်းပညာဆိုင်ရာ ကိစ္စတစ်ခုတည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဘယ်သူ့ဆီက ဘယ်လောက်ကောက်မလဲ၊ ဝင်ငွေမြင့်သူနဲ့ ဝင်ငွေနည်းသူအကြား ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကို ဘယ်လိုခွဲမလဲ၊ လုပ်ငန်းအမြတ်၊ အလုပ်ဝင်ငွေ၊ ပိုင်ဆိုင်မှုနဲ့ စားသုံးမှုတွေထဲက ဘယ်အရာကို ပိုအခွန်ကောက်မလဲဆိုတာတွေဟာ လူ့အသိုင်းအဝိုင်းရဲ့ ကုန်ကျစရိတ်ကို ဘယ်လိုခွဲဝေမလဲဆိုတဲ့ နိုင်ငံရေးဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ဖြစ်ပါတယ်။

ဘတ်ဂျက် (Budget) ဆိုတာကတော့ ရရှိလာတဲ့ အများပြည်သူပိုင်အရင်းအမြစ်ကို ဘယ်ကဏ္ဍတွေမှာ ဦးစားပေးအသုံးပြုမလဲဆိုတာ သတ်မှတ်ထားတဲ့ အစီအစဉ်ဖြစ်ပါတယ်။ ဘတ်ဂျက်ဟာ နိုင်ငံတစ်ခုက ဘာကို အရေးကြီးတယ်လို့ သတ်မှတ်ထားသလဲဆိုတာကို ငွေကြေးခွဲဝေမှုက တိုက်ရိုက်ပြပါတယ်။

ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ လူမှုကာကွယ်ရေး၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ အခြေခံအဆောက်အအုံ၊ လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး၊ လုံခြုံရေးနဲ့ ကာကွယ်ရေးတို့ထဲက ဘယ်ကဏ္ဍကို ဘယ်လောက်ခွဲဝေထားသလဲဆိုတာ ကြည့်လိုက်ရင် အစိုးရရဲ့ အမှန်တကယ်ဦးစားပေးမှုကို မူဝါဒမိန့်ခွန်းတွေထက် ပိုရှင်းလင်းစွာ မြင်ရတတ်ပါတယ်။

ဒီအပိုင်းကို နားလည်ဖို့ Opportunity Cost ဆိုတဲ့ ရွေးချယ်မှုတစ်ခုကြောင့် လက်လွှတ်ရတဲ့ အခြားအခွင့်အလမ်းကိုလည်း သိထားဖို့ လိုပါတယ်။ အစိုးရရဲ့ အရင်းအမြစ်က အကန့်အသတ်ရှိတဲ့အတွက် ကဏ္ဍတစ်ခုမှာ ပိုသုံးလိုက်တဲ့ငွေဟာ တခြားကဏ္ဍတစ်ခုမှာ အသုံးပြုနိုင်မယ့် အရင်းအမြစ်ကို လျော့စေနိုင်ပါတယ်။ ဘတ်ဂျက်တစ်ခုဟာ ဘာကို လုပ်မလဲ ဆိုတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သလို ဘယ်အရာကို အခုအချိန်မှာ ဦးစားပေးမလဲ ဆိုတဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်လည်း ဖြစ်ပါတယ်။

အစိုးရချေးငွေကိုလည်း အလကားရတဲ့ငွေလို မမြင်သင့်ပါဘူး။ ချေးငွေဟာ အနာဂတ်ဘတ်ဂျက်နဲ့ အခွန်ပေးသူတွေအပေါ် တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် သွယ်ဝိုက်သော ကုန်ကျစရိတ်ကို ဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ချေးငွေရှိတာကိုယ်တိုင်က မကောင်းတာ မဟုတ်ပါဘူး။ ရေရှည်အကျိုးပြုမယ့် အခြေခံအဆောက်အအုံ၊ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး ဒါမှမဟုတ် ထုတ်လုပ်မှုစွမ်းရည်တိုးစေမယ့် ကဏ္ဍတွေမှာ အသုံးပြုသလား၊ ချေးယူမှုကုန်ကျစရိတ်နဲ့ ပြန်ဆပ်နိုင်စွမ်း ဘယ်လိုရှိသလဲဆိုတာတွေက ရေရှည်အကျိုးဆက်ကို ဆုံးဖြတ်ပါတယ်။

ဒါကြောင့် အစိုးရက ပေးတယ် ဆိုတဲ့စကားကို ကြားတဲ့အခါ ဘယ်အရင်းအမြစ်ကနေ ပေးတာလဲ၊ ကုန်ကျစရိတ်ကို ဘယ်သူတွေ ခံထားရသလဲ၊ ဘယ်လိုဦးစားပေးဆုံးဖြတ်ထားသလဲ၊ အသုံးစရိတ်ကို ဘယ်သူက အတည်ပြုသလဲ၊ ဘယ်သူက စစ်ဆေးနိုင်သလဲဆိုတာတွေကို ဆက်ကြည့်တတ်ရပါတယ်။ ပြည်သူ့ငွေဆိုတာ အစိုးရအဖွဲ့ရဲ့ ကိုယ်ပိုင်ငွေ မဟုတ်ဘဲ အများပြည်သူဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်ကို အစိုးရက တာဝန်ယူစီမံခန့်ခွဲနေခြင်း မို့လို့ပါပဲ။

၈။ လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ထက် စနစ်၊ အဖွဲ့အစည်းနှင့် မက်လုံးကို ကြည့်တတ်ခြင်း

နိုင်ငံရေးကို စဉ်းစားတဲ့အခါ လူအများစုက ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်နေစိတ်ထားနဲ့ အကျင့်စာရိတ္တကို အဓိကထားတတ်ကြပါတယ်။ ဒီလူက ကောင်းတယ်၊ ဒီလူက ဆိုးတယ်၊ ဒီလူတက်လာရင် တိုင်းပြည်ကောင်းမယ် ဆိုတဲ့ပုံစံနဲ့ နိုင်ငံရေးရလဒ်ကို လူတစ်ယောက်ရဲ့ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေးကနေ ရှင်းပြတတ်ပါတယ်။

ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်ရဲ့ အရည်အချင်း၊ ကိုယ်ကျင့်တရားနဲ့ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေက အရေးကြီးပါတယ်။ ဒါပေမယ့် နိုင်ငံရေးရလဒ်အားလုံးကို လူတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ကောင်းစိတ်ဆိုးနဲ့ပဲ ရှင်းပြလို့ မရပါဘူး။ တူညီတဲ့လူတစ်ယောက်တောင် မတူညီတဲ့ စည်းမျဉ်း၊ မက်လုံးနဲ့ အာဏာကန့်သတ်မှုအောက်မှ

အောက်မှာ မတူညီတဲ့ အပြုအမူ ပြုလုပ်နိုင်ပါတယ်။

ဒီအတွက် Political Institutions ဆိုတဲ့ နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းတွေကို ကြည့်တတ်ဖို့ လိုပါတယ်။ ဒီနေရာမှာ Institution ဆိုတာ အဆောက်အအုံ၊ ရုံးဌာန ဒါမှမဟုတ် အဖွဲ့နာမည်ကိုသာ မဆိုလိုပါဘူး။ လူတွေ ဘယ်လိုအာဏာရယူမလဲ၊ ဘယ်သူက ဘယ်လိုဆုံးဖြတ်မလဲ၊ ဘယ်လိုရာထူးတက်မလဲ၊ ဘယ်အပြုအမူအတွက် ဆုချီးမြှင့်မလဲ၊ ဘယ်လိုချိုးဖောက်မှုအတွက် အပြစ်ပေးမလဲဆိုတာကို ပုံဖော်ပေးနေတဲ့ စည်းမျဉ်း၊ လုပ်ထုံးလုပ်နည်း၊ အလေ့အထနဲ့ မက်လုံးတွေကိုပါ ဆိုလိုပါတယ်။

Formal Institutions ဆိုတဲ့ တရားဝင်အဖွဲ့အစည်းတွေထဲမှာ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ၊ ဥပဒေ၊ လွှတ်တော်၊ တရားရုံး၊ ရွေးကောက်ပွဲစနစ်၊ နိုင်ငံရေးပါတီစနစ်နဲ့ အစိုးရဌာနတွေ ပါဝင်နိုင်ပါတယ်။

Informal Institutions ဆိုတဲ့ တရားဝင်စာရွက်ပေါ်မှာ မရေးထားပေမယ့် လက်တွေ့နိုင်ငံရေးကို သက်ရောက်နေတဲ့ အစဉ်အလာတွေ၊ လူမှုဆက်ဆံရေးကွန်ရက်တွေ၊ နောက်ကွယ် သဘောတူညီမှုတွေ၊ မိသားစုနဲ့ ဆွေမျိုးဆက်နွယ်မှုတွေ၊ Patronage ဆိုတဲ့ အာဏာရှိသူနဲ့ နီးစပ်သူကို ရာထူး၊ အရင်းအမြစ် ဒါမှမဟုတ် အခွင့်အရေးပေးတဲ့ အလေ့အထတွေ၊ မရေးသားထားတဲ့ နိုင်ငံရေး စည်းမျဉ်းတွေကလည်း အရေးကြီးပါတယ်။

ဒါကြောင့် စာရွက်ပေါ်မှာ ရေးထားတဲ့ စည်းမျဉ်းနဲ့ လက်တွေ့မှာ အလုပ်လုပ်နေတဲ့ စည်းမျဉ်း မတူနိုင်ပါဘူး။ တရားရုံးကို လွတ်လပ်သော တရားရုံး လို့ နာမည်ပေးထားတာနဲ့ လွတ်လပ်သွားတာ မဟုတ်ပါဘူး။ လွှတ်တော်တစ်ခုရှိနေတာနဲ့ အဓိပ္ပာယ်ရှိတဲ့ ဥပဒေပြုအဖွဲ့ ဖြစ်သွားတာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ လက်တွေ့မှာ ဘယ်သူက ဘယ်သူ့ကို ထိန်းချုပ်နိုင်သလဲ၊ ဆုံးဖြတ်ချက်တွေ ဘယ်လိုချမှတ်သလဲ၊ စည်းမျဉ်းချိုးဖောက်သူ ဘာအကျိုးဆက်ခံရသလဲဆိုတာက ပိုအရေးကြီးပါတယ်။

စနစ်ကို နားလည်ဖို့ မက်လုံး (Incentives) ကိုလည်း ကြည့်ရပါတယ်။ လူတစ်ယောက်ကို ရိုးသားဖို့ ပြောထားပေမယ့် လိမ်လည်သူက အကျိုးရပြီး ရိုးသားသူက အရှုံးပေါ်နေတဲ့ စနစ်ဆိုရင် အကျင့်ကောင်းကို အားပေးတဲ့ စနစ် မဟုတ်ပါဘူး။ ဝန်ထမ်းတစ်ယောက်က ပြဿနာကို ဖော်ထုတ်ရင် အပြစ်ပေးခံရပြီး ဖုံးကွယ်ရင် ရာထူးတက်နိုင်တယ်ဆိုရင် ပြဿနာဖုံးကွယ်ခြင်းဟာ လူတစ်ယောက်ရဲ့ ကိုယ်ရည်ကိုယ်သွေးပြဿနာတင် မဟုတ်တော့ဘဲ စနစ်က ထုတ်လုပ်ပေးနေတဲ့ အပြုအမူဖြစ်လာနိုင်ပါတယ်။

အာဏာလွဲသုံးစားရင် ဘာအကျိုးဆက်မှ မရှိဘူး၊ ကိုယ်နဲ့နီးစပ်သူကို အခွင့်အရေးပေးရင် ကိုယ့်အာဏာပိုခိုင်မာလာတယ်၊ တရားမဝင်လုပ်ဆောင်မှုကို ဖုံးကွယ်ရင် ရာထူးနဲ့ အကျိုးစီးပွားကို ထိန်းထားနိုင်တယ်ဆိုတဲ့ မက်လုံးတွေရှိနေသမျှ ကိုယ်ကျင့်တရားကောင်းတဲ့သူတချို့ရှိတာ တစ်ချက်တည်းနဲ့ စနစ်တစ်ခုလုံးကို မပြင်နိုင်ပါဘူး။

ဒီအမြင်က လူကောင်းတစ်ယောက်ရောက်လာရင် အားလုံးကောင်းသွားမယ် ဆိုတဲ့ ယုံကြည်ချက်ကို ပြန်စစ်ဆေးမိစေနိုင်ပါတယ်။ လူကောင်းတစ်ယောက်ဟာ အာဏာကို အလွဲသုံးစားမလုပ်ဘဲ နေနိုင်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့် လူဆိုးတစ်ယောက် ဒါမှမဟုတ် အာဏာလောဘကြီးတဲ့သူတစ်ယောက် ရောက်လာတဲ့အခါ သူ့ကို တားနိုင်စွမ်းမရှိတဲ့ စနစ်ကိုတော့ ကောင်းမွန်တဲ့စနစ်လို့ မဆိုနိုင်တော့ပါဘူး။

ကောင်းမွန်တဲ့ နိုင်ငံရေးစနစ်ဟာ အစိုးဆိုတာအမြဲကောင်းတယ် သူတော်ကောင်းတွေပဲ အမြဲအုပ်ချုပ်မယ်လို့ မျှော်လင့်ထားတဲ့ စနစ်မျိုး မဟုတ်ပါဘူး။ လူတွေရဲ့ အရည်အချင်း၊ ရည်ရွယ်ချက်နဲ့ ကိုယ်ကျင့်တရား မတူနိုင်တာကို လက်ခံပြီး အာဏာလွဲသုံးစားဖို့ မက်လုံးကို လျှော့ချထားခြင်း၊ စည်းမျဉ်းချိုးဖောက်မှုအတွက် အကျိုးဆက်ရရှိစေခြင်း၊ အာဏာကို ပြန်လည်စစ်ဆေးနိုင်ခြင်းနဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေကို လူတစ်ယောက်ရဲ့ စိတ်ဆန္ဒထက် ပိုခိုင်မာအောင် တည်ဆောက်ထားခြင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

ဒီအချက်ကို သိထားရုံနဲ့ နိုင်ငံရေးသိပ္ပံကို ကျွမ်းကျင်သွားတာတော့ မဟုတ်ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် နိုင်ငံရေးသတင်းတစ်ခုကို ကြားတဲ့အခါ အစိုးရနဲ့ နိုင်ငံတော်ကို မရောတော့ဘူး။ အာဏာရှိသူတစ်ယောက် ဘာလုပ်တယ်ဆိုတာထက် ဘယ်ဥပဒေနဲ့ ဘယ်အာဏာကို သုံးနေတာလဲဆိုတာ စဉ်းစားလာမယ်။ ရွေးကောက်ပွဲရှိတယ်ဆိုတာနဲ့ ဒီမိုကရေစီ ပြည့်စုံပြီလို့ မယူဆတော့ဘူး။ အစိုးရက ငွေသုံးတယ်ဆိုရင် အဲဒီငွေဘယ်ကလာပြီး ဘယ်သူ့ကို တာဝန်ခံရသလဲဆိုတာ မေးလာနိုင်မယ်။ အဲဒီအဆင့်ရောက်လာရင် နိုင်ငံရေးကို ပါတီကြိုက်မကြိုက်၊ ခေါင်းဆောင်ကြိုက်မကြိုက်ဆိုတဲ့အဆင့်ကနေ ကျော်ပြီး စနစ်၊ ဥပဒေ၊ အာဏာ၊ အခွင့်အရေးနဲ့ တာဝန်ခံမှုတို့ကို ခွဲခြားကြည့်နိုင်တဲ့ အခြေခံတစ်ခု ရလာပါပြီ။ နိုင်ငံရေး ကကြီးခခွေး ဆိုတာလည်း အဲဒီအခြေခံကို ဆိုလိုတာပဲ ဖြစ်ပါတယ်။